O etyce badań naukowych

Abstrakt

Przez etykę badań naukowych należy rozumieć dział etyki normatywnej, w którym rozpatruje się etyczne aspekty czynności badawczych, wykonywanych w ramach nauki. Podstawowym zadaniem tej dyscypliny jest sformułowanie reguł, których z etycznego punktu widzenia powinni przestrzegać wykonawcy tych czynności. Najogólniejsze z tych reguł nazywam zasadami dobrej praktyki badawczej, dzieląc je na trzy główne grupy. Pierwszą z nich tworzą reguły naukowej rzetelności, która jednak zakłada nie tylko uczciwość (wykluczającą m.in. fabrykowanie danych, fałszowanie wyników badawczych i plagiat), lecz obejmuje również badawczą sumienność. W skład drugiej grupy wchodzą reguły lojalności wobec uczestników badań, do których zalicza się regułę świadomej zgody, regułę minimalizacji ryzyka i regułę sprawiedliwości w wyborze probantów. Trzecia grupa zasad dobrej praktyki badawczej zawiera reguły pożyteczności wyników badawczych, nakładające na naukowca odpowiedzialność nie tylko za bezpośrednie skutki i wyniki jego badań, lecz także za ich dalsze następstwa, związane z wykorzystaniem tych wyników w praktyce społecznej. Na koniec poruszam problem zakresu kompetencji tzw. komisji bioetycznych, oceniających projekty badań medycznych z udziałem ludzi, kładąc nacisk na to, że oceny tych komisji powinny uwzględniać wszystkie trzy wyróżnione grupy zasad dobrej praktyki badawczej, a nie tylko reguły lojalności wobec uczestników badań.