Etyka cnót wobec wyzwań etyki środowiskowej: spór o granice naturalistycznego dyskursu etycznego

Abstrakt

Na fali wyraźnego w ostatnich dwóch dekadach renesansu pojęcia cnoty w etyce, pojęcie to coraz częściej pojawia się także w różnorakich konfiguracjach w pracach z zakresu etyki środowiskowej.

W pierwszej części swojego wystąpienia przypominam elementarne rozróżnienia dotyczące podejścia do etyki środowiskowej (odwołując się do opozycji antropocentryzm-antyantropocentryzm) oraz trzy sposoby rozumienia pojęcia cnoty w etyce: cnoty jako nawyku działania zgodnie z normami, cnoty jako budzącej uznanie cechy charakteru oraz cnoty jako trwałego stanu charakteru związanego z samorozwojem i spełnieniem podmiotu.

W części drugiej staram się pokazać, że większość autorów zajmujących się etyką środowiskową używa pojęcia cnoty bardzo swobodnie, bazując na powierzchownych podobieństwach pomiędzy etyką cnót a etyką środowiskową, do rzadkości natomiast należą analizy zagadnień ekologicznych, których autorzy mają świadomość specyfiki i ograniczeń etyki cnót.

W części trzeciej zmierzam do wykazania, że etyka cnót wyrasta ze specyficznie rozumianego programu naturalistycznego i dlatego też, pomimo eksponowania pojęcia natury, nie może wyjść poza horyzont antropocentryzmu. Nie można bowiem odwoływać się w etyce cnót do natury rozumianej jako świat przyrody, ponieważ tego rodzaju etyka zakłada ostre granice wspólnotowego horyzontu poznawczego, poza którym pojęcie cnoty traci sens.

W części czwartej zastanawiam się, jakie istnieją realne możliwości rozbudowania etyki cnót tak, by mogła ona jednak objąć problematykę środowiskową. Pierwsza możliwość wiąże się z pogłębieniem rozumienia potrzeb ludzkich, druga – z poszerzeniem pojęcia wspólnoty. Ostatecznie skłaniam się jednak do wniosku, że klasyczna etyka cnót nie jest w stanie wyjść poza paternalistyczne i antropocentryczne ujęcie problematyki moralnej związanej ze środowiskiem, czego jednak nie uznaję za zasadniczą wadę, lecz raczej za przejaw zdroworozsądkowego samoograniczania się w określaniu celów ogólnej teorii etycznej.