POLSKI    ENGLISH   

Internetowy Serwis Filozoficzny

przy┬áInstytucie Filozofii    Uniwersytetu Jagiello┼äskiego

|  Forum |  Literatura |  Linki |  Aktualno┼Ťci
 
Instrukcja
 
Układ tematów w języku polskim
Układ tematów w języku łacińskim
 
Alfabetyczny indeks termin├│w polskich
Alfabetyczny indeks terminów łacińskich
 
Prace cytowane
powr├│t
 

┼üaci┼äsko-polski s┼éownik termin├│w ┼Ťw. Tomasza z Akwinu

Układ tematów w języku polskim


actus – akt (urzeczywistnienie, dzia┼éanie, czyn)


Podstawowy termin metafizyki Tomasza z Akwinu, komplementarny wzgl─Ödem terminu „mo┼╝no┼Ť─ç” (potentia). Odpowiednik greckiego terminu energia w znaczeniu przyj─Ötym przez Arystotelesa, i jak u Arystotelesa traktowany jako poj─Öcie pierwotne i niedefiniowalne (primum simplex): „Actus autem est de primis simplicibus, unde definiri non potest” (Sententia libri Metaphysicae, lib. 9, lectio 5). Wiedz─Ö o tym, czym jest akt, mo┼╝na zatem wywie┼Ť─ç jedynie z rozumowania per analogiam czy te┼╝ przez por├│wnanie, niejako indukcyjnie, na szczeg├│┼éowych przyk┼éadach, rozpoznaj─ůc r├│┼╝nic─Ö mi─Ödzy tym, co potencjalne i tym, co urzeczywistnione: „Sed per proportionem aliquorum duorum adinvicem potest videri quid est actus. (…) Et ita proportionaliter ex particularibus exemplis possumus venire ad cognoscendum quid sit actus et potentia” (tam┼╝e). Zgodnie z arystotelesowskim pierwowzorem, actus w uj─Öciu Tomasza winien by─ç rozumiany dwojako: akt pierwszy uto┼╝samiany jest z form─ů i urzeczywistniaj─ůcym byt istnieniem, akt wt├│ry oznacza sam─ů czynno┼Ť─ç czy dzia┼éanie bytu: „Actus autem est duplex : scilicet primus, qui est forma, et secundus, qui est operatio” (De Potentia, q. 1, a. 1, c). Co prawda rekonstruuj─ůc historyczn─ů genez─Ö terminu Tomasz przyjmuje, ┼╝e actus wywodzi si─Ö od agere i actio, co zdaje si─Ö usprawiedliwia─ç w┼éa┼Ťciwe potocznemu my┼Ťleniu uto┼╝samienie actus z dzia┼éaniem: „Nomen actus primo fuit attributum operationi, sic enim quasi omnes intelligunt actum” (tam┼╝e). Jednak nawet je┼Ťli dopiero wt├│rnie – niejako przez przeniesienie - zosta┼é ├│w termin skojarzony z form─ů („secundo autem exinde fuit translatum ad formam” – tam┼╝e), to na gruncie metafizyki actus w┼éa┼Ťnie w tym drugim sensie zyska┼é pierwszorz─Ödn─ů pozycj─Ö. Obiektywnie bowiem, a nie w porz─ůdku ludzkiego poznania, urzeczywistnienie istoty bytu poprzedza jego dzia┼éanie, a forma bytu jest warunkujac─ů to dzia┼éanie zasad─ů (forma est principium operations - tam┼╝e). Jako komplementarne wzgl─Ödem mo┼╝no┼Ťci (jako akt pierwszy - wzgl─Ödem mo┼╝no┼Ťci biernej, jako akt wt├│ry - wzgl─Ödem mo┼╝no┼Ťci czynnej), urzeczywistnienie jest dostosowane do potencjalno┼Ťci danego bytu, tzn. dokonuje si─Ö na spos├│b i w granicach wyznaczonych przez jego mo┼╝no┼Ťci. Zasadniczo jednak Tomasz z Akwinu mo┼╝no┼Ť─ç przyporz─ůdkowuje aktowi, kt├│ry jest jej spe┼énieniem i celem: „Actus est finis potentiae (…). Potentia est propter actum, et non e converso” (Sententia libri Metaphysicae, lib. 9, lect. 8). Dlatego wzorem Arystotelesa urzeczywistnieniu przyznaje potr├│jny prymat wzgl─Ödem mo┼╝no┼Ťci: bytowy (secundum substantiam, perfectione), poznawczy (ratione, definitione) i w pewnym sensie (quodammodo) r├│wnie┼╝ czasowy (tempore). Ten ostatni prymat zachodzi pod warunkiem, ┼╝e relacj─Ö mi─Ödzy mo┼╝no┼Ťci─ů a urzeczywistnieniem rozpatruje si─Ö simpliciter, a nie secundum quid, tj. nie w odniesieniu do tego samego jednostkowego bytu (idem numero), kt├│rego urzeczywistnienie dokonuje si─Ö jako przej┼Ťcie czy raczej przeprowadzenie z mo┼╝no┼Ťci w akt. Obwarowane takim warunkiem czasowe pierwsze┼ästwo urzeczywistnienia Tomasz t┼éumaczy tym, ┼╝e mo┼╝no┼Ť─ç danego bytu nie jest zdolna si─Ö urzeczywistni─ç sama z siebie, a zatem jej przeprowadzenie w akt mo┼╝e by─ç dokonane wy┼é─ůcznie przez inny byt, czyli to, co ju┼╝ w pewnym zakresie urzeczywistnione: „Id enim, quod exit de potentia in actum, requirit actum praecedentem in agente, a quo reducitur in actum” (Sententia libri Metaphysicae, lib. 9, lect.8).

Na gruncie Tomaszowej epistemologii, antropologii i etyki actus - rozumiany jako akt wt├│ry - mo┼╝na potraktowac jako synonim takich wyra┼╝e┼ä, jak actio czy operatio. Z regu┼éy oznacza zatem pewne dzia┼éanie cz┼éowieka, a ┼Ťci┼Ťlej pewn─ů czynno┼Ť─ç czy to jednej z w┼éadz ludzkiej duszy, czy to cz┼éowieka rozumianego integralnie jako psychofizyczne compositum. Warto jednak zwr├│ci─ç uwag─Ö na przeprowadzone przez Akwinat─Ö rozr├│┼╝nienie na dzia┼éania specyficznie ludzkie (actus humani) i czynno┼Ťci, kt├│re nie maj─ů w sobie niczego specyficznie ludzkiego, cho─ç ich podmiotem jest cz┼éowiek (actus hominis). Jedynie dzia┼éania ┼Ťwiadome i dobrowolne, w┼éa┼Ťciwe wy┼é─ůcznie cz┼éowiekowi, s─ů dzia┼éaniami ludzkimi w sensie ┼Ťcis┼éym: „Actus humani proprie dicantur qui sunt voluntarii” (S th I II-ae, q. 6, prooemium). Natomiast dzia┼éania nieposiadaj─ůce takiej charakterystyki – nieu┼Ťwiadomione, odruchowe czy bezrefleksyjne - s─ů wsp├│lne cz┼éowiekowi i nierozumnym zwierz─Ötom (homini et aliis animalibus communes – por. tam┼╝e), i cho─ç to tak┼╝e czynno┼Ťci cz┼éowieka, to jako niepochodz─ůce z rozumnego namys┼éu i ┼Ťwiadomego wyboru nie podlegaj─ů kwalifikacji etycznej. Zdaniem Tomasza z Akwinu, jedynie specyficznie ludzkie, a wi─Öc dobrowolne, dzia┼éanie mo┼╝e by─ç dobre lub z┼ée: dobre, gdy pozostaje w zgodzie z nakazami rozumu i nadrz─Ödnego wobec niego wiecznego prawa, z┼ée, gdy od tych nakaz├│w odst─Öpuje: „Omnis actus voluntarius est malus per hoc quod recedit ab ordine rationis et legis aeternae; et omnis actus bonus concordat rationi et legi aeternae” (S th I II-ae, q. 21, a.1, c).






 
webmaster © jotka