POLSKI    ENGLISH   

Internetowy Serwis Filozoficzny

przy┬áInstytucie Filozofii    Uniwersytetu Jagiello┼äskiego

|  Forum |  Literatura |  Linki |  Aktualno┼Ťci
 


 

Etyka ┼Ťrodowiskowa jako adwokat przysz┼éych pokole┼ä

Hanna Schudy

W obliczu rozpoznanego kryzysu ekologicznego coraz cz─Ö┼Ťciej s┼éyszy si─Ö g┼éosy, ┼╝e przysz┼éo┼Ť─ç naszej o┼╝ywionej planety potrzebuje adwokat├│w. Twierdzi si─Ö r├│wnie┼╝, i┼╝ problem ochrony ┼Ťrodowiska, szczeg├│lnie w kontek┼Ťcie wyczerpywalno┼Ťci zasob├│w czy te┼╝ zmian klimatycznych mo┼╝na rozumie─ç jako problem spo┼éeczny. Na gruncie filozofii z kolei, pocz─ůwszy od lat osiemdziesi─ůtych ubieg┼éego stulecia problemy zwi─ůzane ze ┼Ťrodowiskiem przyrodniczym wspierane s─ů ze strony teorii etycznej, szczeg├│lnie w obszarze dyscypliny etyki ┼Ťrodowiskowej. Wnioski autor├│w podejmuj─ůcych wspomniane problemy zgadzaj─ů si─Ö w stwierdzeniu, i┼╝ praktyczne postulaty formu┼éowane przez etyk─Ö ┼Ťrodowiskow─ů wymagaj─ů powo┼éania nowych zawod├│w i instytucji, bez kt├│rych trudno wyobrazi─ç sobie realizacj─Ö norm etyki ┼Ťrodowiskowej.

Nawi─ůzuj─ůc do filozofii odpowiedzialno┼Ťci takich autor├│w jak Hans Jonas i Georg Picht, w szczeg├│lno┼Ťci za┼Ť w oparciu o etyk─Ö ┼Ťrodowiskow─ů Dietera Birnbachera,┬á w swoim referacie przyjm─Ö tez─Ö, i┼╝ akceptacja norm etyki ┼Ťrodowiskowej wymaga powo┼éania nowych zawod├│w oraz instytucji kontrolno-doradczych. W celu uzasadnienia przyj─Ötej tezy, w swoim referacie: (1) przedstawi─Ö koncepcj─Ö odpowiedzialno┼Ťci uwzgl─Ödniaj─ůc─ů problematyk─Ö wsp├│┼éczesnego rozwoju technologii, implikuj─ůc─ů zagadnienie odpowiedzialno┼Ťci za przysz┼ée pokolenia. Odwo┼éam si─Ö tu przede wszystkim do filozofii Jonasa, Pichta jak r├│wnie┼╝ Klausa Michaela Mayer’a-Abich’a. (2) nakre┼Ťl─Ö struktur─Ö metaetyki Birnbachera, szczeg├│lnie kwesti─Ö zwi─ůzan─ů z zasad─ů uniwersalizacji i bezstronno┼Ťci. B─Ödzie to mia┼éo istotne znaczenie przy okre┼Ťleniu konkretnych norm praktycznych sugerowanych przez przyj─Öt─ů metaetyk─Ö. (3) Zwr├│c─Ö uwag─Ö na problemy praktycznej realizacji postulat├│w etyki odpowiedzialno┼Ťci, wi─ů┼╝─ůcych si─Ö szczeg├│lnie z problemem motywacji do podj─Öcia zada┼ä stawianych przez etyk─Ö odpowiedzialno┼Ťci, czy te┼╝ innymi s┼éowy etyk─Ö przysz┼éo┼Ťci, Birnbachera. W tym miejscu wr├│c─Ö jeszcze na moment do koncepcji odpowiedzialno┼Ťci Pichta i Jonasa, w kt├│rej podobnie jak w etyce Birnbachera, zwraca si─Ö uwag─Ö na konieczno┼Ť─ç powo┼éania instytucji b─Öd─ůcych w stanie sprosta─ç zadaniom wyznaczanym przez struktur─Ö globalnych problem├│w ekologicznych. Jako przyk┼éad zagadnie┼ä, w kt├│rych przedstawione rozwa┼╝ania mog┼éyby znale┼║─ç zastosowanie, wska┼╝─Ö problemy zwi─ůzane z energetyk─ů j─ůdrow─ů oraz ┼╝ywno┼Ťci─ů modyfikowan─ů genetycznie (GMO).

Odpowiedzialno┼Ť─ç jako zakres kompetencji

W filozofii odpowiedzialno┼Ťci Pichta, Jonasa i Birnbachera, mimo odmiennych metod uzasadniania norm etyki odpowiedzialno┼Ťci, rozwa┼╝ania autor├│w zgadzaj─ů si─Ö w stwierdzeniu, i┼╝ wraz ze zwi─Ökszeniem si─Ö ludzkiej mocy technologicznej zwi─Ökszy┼é si─Ö zakres ludzkiej odpowiedzialno┼Ťci1. Co wi─Öcej wspomniani autorzy, jak r├│wnie┼╝ Mayer-Abich2 zaznaczaj─ů, i┼╝ wsp├│┼écze┼Ťnie w obliczu pojawienia si─Ö nowych metod ingerowania cz┼éowieka w sfer─Ö ┼Ťrodowiska przyrodniczego oraz ┼Ťrodowiska wewn─Ötrznego cz┼éowieka, jakim jest jego organizm r├│wnie┼╝ na poziomie molekularnym, nie da si─Ö d┼éu┼╝ej utrzymywa─ç dystynkcji mi─Ödzy zakresem etyki oraz nauk przyrodniczych. Oddzia┼éywanie nauki i techniki, ingeruje coraz cz─Ö┼Ťciej w domen─Ö przyrody jak r├│wnie┼╝ spraw ludzkich, a przeto i etycznych. Co wi─Öcej wnioski, jakie nasuwaj─ů si─Ö po rozpatrzeniu problemu ekologicznego z perspektywy etyki, sugeruj─ů przes┼éanki dla przeorientowania tradycyjnej polityki i gospodarki3. Zdaniem Mayera-Abicha rozwi─ůzanie problem├│w ekologicznych wymaga zatem wsp├│┼épracy interdyscyplinarnej oraz rozdzielenia kompetencji podmiot├│w zbiorowych b─Öd─ůcych w stanie sprosta─ç z┼éo┼╝ono┼Ťci zadania, jakie stawia globalna problematyka ekologiczna4.
Rozwa┼╝ania towarzysz─ůce nowym wyzwaniom stawianym cz┼éowiekowi przez cywilizacj─Ö technologiczn─ů przyczyni┼éy si─Ö do istotnej zmiany w rozumieniu problemu odpowiedzialno┼Ťci. Picht i Jonas podkre┼Ťlaj─ů, i┼╝ odpowiedzialno┼Ť─ç mo┼╝e by─ç traktowana jako podstawowa kwestia antropologiczna. Oznacza to, i┼╝ je┼╝eli chcemy zrozumie─ç, czym jest cz┼éowiek, to w zasadzie mo┼╝emy zaznaczy─ç, i┼╝ cz┼éowiek jest jedyn─ů istot─ů, kt├│ra mo┼╝e by─ç odpowiedzialna5. Autorzy wskazuj─ů jednak, i┼╝ liczy si─Ö tutaj nie tylko odpowiedzialno┼Ť─ç odsy┼éaj─ůca do czasu przesz┼éego, ale szczeg├│lnie ta, kt├│ra wskazuje na nasze zadanie, jakie mamy do wykonania. Przy czym jak zaznacza Picht, odpowiedzialno┼Ť─ç nie zale┼╝y od tego, ┼╝e cz┼éowiek chce poczuwa─ç si─Ö do odpowiedzialno┼Ťci, tylko od tego co zosta┼éo uczynione, co si─Ö wydarzy┼éo, jak r├│wnie┼╝ od tego co jest do wykowania. Tote┼╝, to struktura zdarze┼ä wskazuje na tego, kto i za co jest odpowiedzialny. ┼╗yj─ůc z kolei w spo┼éecze┼ästwie demokratycznym, nie mo┼╝emy dyspensowa─ç si─Ö od tego, ┼╝e jako obywatele mamy wp┼éyw na przebieg decyzji dotycz─ůcych istotnych spraw spo┼éecznych. Z kolei na szczeblu instytucji, organ├│w decyzyjnych mo┼╝na m├│wi─ç nawet o mo┼╝liwo┼Ťci wp┼éywu na stan pokoju ┼Ťwiatowego. Ten uniwersalny wr─Öcz wymiar ludzkiej odpowiedzialno┼Ťci wi─ů┼╝e si─Ö jednak z mo┼╝liwo┼Ťci─ů traktowania naszego wp┼éywu na przebieg zdarze┼ä w kategoriach: nie jestem w stanie nic zrobi─ç! Je┼╝eli okazuje si─Ö, ┼╝e odpowiedzialno┼Ť─ç, jaka na nas spoczywa, ma charakter uniwersalny, to samo poj─Öcie odpowiedzialno┼Ťci zaczyna niejako "rozmywa─ç si─Ö". Odpowiedzialno┼Ť─ç jest bowiem mo┼╝liwa wtedy, gdy istnieje podmiot odpowiedzialno┼Ťci, a nawet chcia┼éoby si─Ö powiedzie─ç kompetentny podmiot odpowiedzialno┼Ťci. Zdaniem Pichta zakresy kompetencji to zatem, innymi s┼éowy, zakresy odpowiedzialno┼Ťci, st─ůd tak istotne jest ustalenie wyra┼║nych ram wskazuj─ůcych na kompetencje poszczeg├│lnych podmiot├│w.
Nawi─ůzuj─ůc do Jonasa, mo┼╝emy z kolei podkre┼Ťli─ç, ┼╝e kompetencje wyznaczane s─ů naturalnie b─ůd┼║ kontraktowo. Tutaj zajmiemy si─Ö drugim przypadkiem. Struktura zadania, jak─ů bierze na siebie podmiot w├│wczas, gdy decyduje si─Ö piastowa─ç funkcj─Ö polityczn─ů, wyznacza zakres jego kompetencji. Struktura zada┼ä wyznaczana jest z kolei przez okoliczno┼Ťci zewn─Ötrzne, dziejowe, w jakich znalaz┼é si─Ö podmiot. Wydaje si─Ö zatem, i┼╝ istotn─ů predyspozycj─ů cz┼éowieka musi by─ç umiej─Ötno┼Ť─ç analizowania sytuacji i powo┼éywania dla niej okre┼Ťlonych funkcji politycznych wykonuj─ůcych zadania wyznaczane przez sytuacj─Ö. Podmiot jest tote┼╝ niejako konfrontowany z zadaniem. W zale┼╝no┼Ťci od tego, czy jest to rola rodzica czy polityka, podmiot ma do wykonania pewn─ů rol─Ö. O ile jednak rodzicem stajemy si─Ö niejako od razu, gdy tylko poczujemy b─ůd┼║ zobaczymy, i┼╝ powo┼éali┼Ťmy na ┼Ťwiat istot─Ö od nas zale┼╝n─ů, to w przypadku odpowiedzialno┼Ťci kontraktowej, podj─Öcie odpowiedzialno┼Ťci wi─ů┼╝e si─Ö z istnieniem pewnych dodatkowych, podmiotowych predyspozycji. O wykszta┼écenie tych predyspozycji apeluje w┼éa┼Ťnie Jonas6. Jak z kolei zauwa┼╝a Picht istniej─ů zadania, w stosunku do kt├│rych nikt nie chce przej─ů─ç kompetencji, aczkolwiek nie neguje to faktu, ┼╝e jeste┼Ťmy odpowiedzialni za rozpoznanie sytuacji, kt├│re wymagaj─ů zaj─Öcia wobec nich postawy. Chocia┼╝ zadania te istniej─ů, to jednak dop├│ki nie zjawi si─Ö kto┼Ť, kto chcia┼éby kompetentnie rozwi─ůza─ç dane problemy, tak d┼éugo odpowiedzialno┼Ť─ç wyznaczana przez sytuacj─Ö nie zostanie zrealizowana. Picht dodaje tak┼╝e, i┼╝ w zwi─ůzku z mnogo┼Ťci─ů zada┼ä jakie wi─ů┼╝─ů si─Ö z sytuacj─ů globalnego ┼Ťwiata oraz ograniczon─ů mo┼╝liwo┼Ťci─ů konkretnej jednostki do sprostania tym wyzwaniom, wydaje si─Ö, ┼╝e jeste┼Ťmy r├│wnie┼╝ odpowiedzialni za powo┼éanie podmiot├│w, instytucji, kt├│re by┼éyby w stanie to z┼éo┼╝one zadanie podj─ů─ç. Picht jak r├│wnie┼╝ Jonas podkre┼Ťlaj─ů, i┼╝ aby podmiot w og├│le chcia┼é podj─ů─ç zadanie, musi zdawa─ç sobie spraw─Ö z tego, czym jest odpowiedzialno┼Ť─ç",dlatego to poj─Öcie odpowiedzialno┼Ťci ┼é─ůczy teori─Ö i praktyk─Ö w nierozerwaln─ů ca┼éo┼Ť─ç"7.

Zadania dla współczesnego polityka

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Nawi─ůzuj─ůc do powy┼╝szego, mo┼╝emy zatem uzna─ç, i┼╝ zadania przed jakimi zosta┼é postawiony polityk, s─ů problemami istniej─ůcymi w rzeczywisto┼Ťci, aczkolwiek wcze┼Ťniej podmiot musi dysponowa─ç metod─ů analizy pozwalaj─ůc─ů zrozumie─ç, kt├│re to problemy stanowi─ů wyzwanie, jakim nale┼╝y sprosta─ç. Jako ┼╝e nasze rozwa┼╝ania skupiaj─ů si─Ö na problematyce z pogranicza etyki i ekologii, wa┼╝ne b─Ödzie, aby ukaza─ç, kt├│re problemy zwi─ůzane z zarz─ůdzaniem ┼Ťrodowiska przyrodniczego powinny zosta─ç rozpatrzone z etycznego punktu widzenia. Innymi s┼éowy, metoda analizy ma pom├│c w zrozumieniu, kt├│re problemy ekologiczne wyznaczaj─ů zadania dla polityka. Jako przyk┼éad takiej metody, przedstawi─Ö metod─Ö, kt├│r─ů pos┼éuguje si─Ö Dieter Birnbacher. Warto tutaj nadmieni─ç, i┼╝ jego zdaniem problematyka ekologiczna wi─ů┼╝e si─Ö z zagadnieniem odpowiedzialno┼Ťci za przysz┼ée pokolenia dlatego, poniewa┼╝ ┼Ťrodowisko przyrodnicze stanowi podstaw─Ö dla jako┼Ťciowego ┼╝ycia pokole┼ä obecnych i przysz┼éych.
Birnbacher uwa┼╝a, i┼╝ stanowiskiem filozoficznym, kt├│re oferuje nam narz─Ödzia metodologiczne mog─ůce sprosta─ç wymaganiom projektu odpowiedzialno┼Ťci za przysz┼ée pokolenia, jest utylitaryzm. W ramach utylitaryzmu istotn─ů rol─Ö odgrywa bowiem liczba pokole┼ä ┼╝yj─ůcych na poziomie pozwalaj─ůcym uzna─ç to ┼╝ycie jako preferowane. Zaspokajanie podstawowych preferencji podmiot├│w stanowi z kolei w ramach utylitaryzmu warto┼Ť─ç, kt├│r─ů wspiera─ç ma teoria etyczna poprzez wyznaczanie konkretnych norm. Je┼╝eli zatem kolejne pokolenia prowadzi─ç b─Öd─ů jako┼Ťciowe ┼╝ycie, to ka┼╝de nast─Öpne pokolenie stanowi wk┼éad do sumy warto┼Ťci, jak─ů jest zaspokojenie podstawowych preferencji. Akcent po┼éo┼╝ony jest tutaj zatem na tym, ┼╝e norma moralna ma zaleca─ç zabezpieczenie podstawowych potrzeb nie tylko pokole┼ä, kt├│re narodz─ů si─Ö zaraz po nas jako nasze wnuki, ale tak┼╝e o dalekie pokolenia.
Warte podkre┼Ťlenia jest to, i┼╝ w przeciwie┼ästwie do stanowiska Jonasa, Birnbacher nie uwa┼╝a, by potrzeba nam by┼éo nowej etyki do uzasadnienia podstawowych norm etyki przysz┼éo┼Ťci8. Jego zdaniem, etyka zawsze kierowa┼éa uwag─Ö ku przysz┼éo┼Ťci, aczkolwiek ze wzgl─Ödu na moc wsp├│┼éczesnej techniki, przysz┼éo┼Ť─ç, o jak─ů troszczy si─Ö cz┼éowiek, zwi─Ökszy┼éa sw├│j zakres. "Tradycyjna etyka" nie stawia jednak ogranicze┼ä wzgl─Ödem preferencji podmiot├│w, kt├│re winny by─ç obj─Öte obowi─ůzywaniem norm moralnych. Birnbacher korzystaj─ůc z metody "my┼Ťlenia moralnego" Richarda Hare’a zaznacza przeto, i┼╝ czynniki przestrzenne i temporalne nie powinny odgrywa─ç roli przy ustalaniu zakresu obowi─ůzywania norm etyki. Przemawia za tym chocia┼╝by akceptowana zar├│wno przez Birnbachera jak i Hare’a metaetyczna zasada uniwersalizacji, kt├│rej powinny podlega─ç wszystkie normy moralne. Ze wzgl─Ödu na zale┼╝no┼Ťci mi─Ödzy stanem ┼Ťrodowiska naturalnego, a mo┼╝liwo┼Ťci─ů zaspokojenia podstawowych preferencji podmiot├│w ludzkich Birnbacher wskazuje na poszczeg├│lne sfery dzia┼éania, kt├│re stanowi─ů wyzwanie dla etyki odpowiedzialno┼Ťci:

1. Technika. Zar├│wno rozw├│j wsp├│┼éczesnej techniki jak i wykorzystanie zasob├│w naturalnych w gospodarce ┼Ťwiatowej przyczynia si─Ö do zanieczyszcze┼ä emitowanych przez przemys┼é. Skutki tych dzia┼éa┼ä wp┼éywaj─ů nie tylko na tera┼║niejsze pokolenia, ┼╝yj─ůce nierzadko w odleg┼éo┼Ťci od ┼║r├│d┼éa emisji, ale r├│wnie┼╝ na przysz┼ée pokolenia. Problemy zwi─ůzane z emisj─ů gaz├│w cieplarnianych, awarie platform wiertniczych stanowi─ů zatem przyk┼éad oddzia┼éywania techniki na masow─ů skal─Ö. Z bada┼ä ┬áklimatolog├│w wynika, i┼╝ nasze wnuki i prawnuki b─Öd─ů obci─ů┼╝one skutkami dzisiejszych decyzji zwi─ůzanych z zastosowaniem techniki9. Jako rozwi─ůzania problematyki energetycznej proponuje si─Ö energetyk─Ö j─ůdrow─ů. Stanowi ona jednak przyk┼éad inwestycji ryzykownych.

2. Wiedza. Wraz z rozwojem techniki ludzko┼Ť─ç dysponuje jednak coraz to doskonalszymi metodami prognostycznymi. Mamy zatem wi─Öksz─ů wiedz─Ö dotycz─ůc─ů skutk├│w naszych dzia┼éa┼ä i towarzysz─ůcego im ryzyka.
Dysponujemy r├│wnie┼╝ alternatywnymi metodami rozwi─ůzywania problem├│w dotycz─ůcych szeroko poj─Ötej techniki. Z tego powodu zwi─Öksza si─Ö nasza odpowiedzialno┼Ť─ç zar├│wno za czyny jak i zaniechania. Trac─ů przeto na znaczeniu argumenty maj─ůce na celu odci─ů┼╝enie nas od odpowiedzialno┼Ťci w rodzaju "Nie mogli┼Ťmy tego przewidzie─ç" itp.

3. Wzrost liczby ludno┼Ťci. Czynniki demograficzne decyduj─ů o stopniu konsumpcji podstawowych zasob├│w. Obecnie konsumpcja zasob├│w potrzebnych do prze┼╝ycia cz┼éowieka przekracza znacznie ilo┼Ť─ç wyprodukowanych form zast─Öpczych. Jedn─ů z proponowanych metod zwi─Ökszenia wydajno┼Ťci produkcji ┼╝ywno┼Ťci jest wprowadzenie na rynek GMO. Wi─ů┼╝e si─Ö ona jednak z ryzykiem dotycz─ůcym warunk├│w ekologicznych oraz ekonomicznych.

Z punktu widzenia utylitaryzmu wskazane obszary stanowi─ů wyzwanie dla etyki odpowiedzialno┼Ťci, poniewa┼╝ ewentualne zaniedbania w kontek┼Ťcie powy┼╝szych praktyk mog─ů prowadzi─ç do pogorszenia si─Ö jako┼Ťci ┼╝ycia przysz┼éych pokole┼ä. Zaznaczona problematyka zwi─ůzana z energetyk─ů j─ůdrow─ů┬á i GMO stanowi wyzwanie dlatego, i┼╝ sugeruje potencjalne ryzyko, kt├│rego skutkami mo┼╝emy obj─ů─ç obecne i przysz┼ée pokolenia10. W kolejnej cz─Ö┼Ťci pracy skupi─Ö si─Ö na strukturze metaetyki Birnbachera, kt├│ra pozwoli nam wskaza─ç problemy moralne dotycz─ůce zaznaczonych praktyk, na kt├│re b─Öd─ů si─Ö sk┼éada─ç r├│wnie┼╝ kwestie zwi─ůzane z problemem zastosowania i podzia┼éu kompetencji.

Metaetyka Birnbachera

Celem etyki ┼Ťrodowiskowej Birnbachera jest wypracowanie metody pozwalaj─ůcej ustali─ç, kt├│re czyny wzgl─Ödem ┼Ťrodowiska przyrodniczego mo┼╝na uzna─ç za zalecane b─ůd┼║ niedopuszczalne. Jego zdaniem problematyka ekologiczna ma szczeg├│lne znaczenie kiedy rozpatrujemy nasze obowi─ůzki w stosunku do przysz┼éych pokole┼ä. Nawet je┼╝eli nie ┼é─ůcz─ů nas z nimi bezpo┼Ťrednie relacje, to ogniwem ┼é─ůcz─ůcym wsp├│┼éczesne i przysz┼ée pokolenia jest ┼Ťrodowisko przyrodnicze, b─Öd─ůce podstaw─ů ┼╝ycia i jako┼Ťci ┼╝ycia przysz┼éych pokole┼ä. Problem ochrony ┼Ťrodowiska rozumie r├│wnie┼╝ Birnbacher jako problem spo┼éeczny. Szkody ┼Ťrodowiskowe dotycz─ů bowiem w znacznej mierze cz┼éowieka, zar├│wno indywidualnego jak i┬á na poziomie spo┼éecznym czy nawet mi─Ödzynarodowym. W tym kontek┼Ťcie zatem, prawo, kt├│re dotyczy problem├│w takich jak jako┼Ť─ç ┼╝ycia, miejsca pracy, mo┼╝liwo┼Ť─ç sp─Ödzania wolnego czasu dotyczy w znacznej mierze kwestii ┼Ťrodowiskowej. Zaznacza on jednak, i┼╝ normy moralne, jakie ma wypracowa─ç etyka ┼Ťrodowiskowa, b─Öd─ů wymaga┼éy implementacji na poziomie ponadindywidualnym ze wzgl─Ödu na zakres i z┼éo┼╝ono┼Ť─ç zalecanego zadania.
Etyka ┼Ťrodowiskowa Birnbachera r├│┼╝ni si─Ö znacznie od innych propozycji etyk ┼Ťrodowiskowych, poniewa┼╝ za podstaw─Ö ustalania przedmiot├│w warto┼Ťciowych przyjmuje preferencje podmiot├│w zdolnych do posiadania interes├│w11.┬á Koncentruje si─Ö ona r├│wnie┼╝ na przek┼éadzie norm og├│lnych na zasady praktyczne, kt├│re umo┼╝liwi┼éyby realizacj─Ö norm og├│lnych. Co wi─Öcej, formu┼éowany przez Birnbachera katalog norm praktycznych zawiera r├│wnie┼╝ norm─Ö nakazuj─ůc─ů powo┼éanie instytucji, kt├│re b─Öd─ů umo┼╝liwia┼éy zastosowanie norm wyznaczanych na poziomie metaetycznym12. Na czym zatem polega metaetyka Birnbachera?
Przede wszystkim nale┼╝y zaznaczy─ç, i┼╝ etyka Birnbachera jest etyk─ů teleologiczn─ů. Normy moralne maj─ů wspiera─ç warto┼Ťci, kt├│re wyznaczane s─ů poprzez preferencje podmiot├│w. Birnbacher nie ogranicza si─Ö jednak tylko do podmiot├│w ludzkich. Jego etyka jest zatem ufundowana nie tyle na antropocentryzmie, co patocentryzmie. Ze wzgl─Ödu na zdolno┼Ť─ç do odczuwania b├│lu podmioty zyskuj─ů znaczenie moralne. Innymi s┼éowy, dzia┼éanie wobec podmiot├│w zdolnych do odczuwania b├│lu nie jest moralnie neutralne. Pozosta┼éa przyroda zyskuje jednak warto┼Ť─ç po┼Ťredni─ů, wtenczas gdy stanowi ┼Ťrodek do zaspokojenia potrzeb cz┼éowieka i zwierz─ůt nale┼╝─ůcych do wy┼╝szych kategorii systematycznych. Kryterium wyznaczania obiekt├│w wchodz─ůcych w zakres wsp├│lnoty moralnej stanowi zatem zdolno┼Ť─ç do odczuwania takich dozna┼ä i emocji jak cierpienie, strach13. Przyj─Öcie tej perspektywy wi─ů┼╝e si─Ö bezpo┼Ťrednio z akceptacj─ů zasady metaetycznej, jak─ů jest uniwersalizacja norm moralnych. Zdaniem Birnbachera z perspektywy stanowiska patocentrycznego mo┼╝emy bowiem ustali─ç warto┼Ťci, ze wzgl─Ödu na kt├│re wypracowane zostan─ů normy mog─ůce ro┼Ťci─ç sobie pretensje do uniwersalnej obowi─ůzywalno┼Ťci. Co prawda emocje i uczucia stanowi─ů fenomeny maj─ůce znaczenie zasadniczo subiektywne, to jednak Birnbacher zaznacza, i┼╝ poddaj─ů si─Ö one intersubiektywno┼Ťci bardziej ni┼╝ takie doznania jak chocia┼╝by estetyczna satysfakcja ze wzgl─Ödu na pi─Ökno przyrody14. Dlatego Birnbacher zaznacza, ┼╝e "subiektywno┼Ť─ç jest punktem wyj┼Ťcia, a nie doj┼Ťcia w etyce"15.
Zasad─ů, jaka orientuje etyk─Ö Birnbachera, jest metaetyczna zasada bezstronno┼Ťci i uniwersalizacji. Zaznacza on, i┼╝ normy moralne, w przeciwie┼ästwie do innych, np. spo┼éecznych norm, wnosz─ů roszczenie (Anspruch) do og├│lnej, a tylko kontyngentnej, wa┼╝no┼Ťci i obowi─ůzywania16. Aby z kolei normy zyska┼éy ten walor musz─ů one by─ç ustalane z bezstronnego, tzw. moralnego punktu widzenia (Standpunkt der Moral), z kt├│rego to wszystkie poszczeg├│lne akty naruszenia czyich┼Ť interes├│w, przypadki zadowolenia b─ůd┼║ zniewa┼╝enia, oceniane s─ů jednakowo. Je┼╝eli argumentacja etyczna uwzgl─Ödnia ten warunek, to wtedy zdaniem Birnbachera zwi─Öksza si─Ö szansa co do zrozumienia norm i porozumienia w kwestii ich obowi─ůzywania. Zgoda jest bowiem tym bardziej prawdopodobna, kiedy przedmiot jest intersubiektywnie dost─Öpny.
Normy moralne etyki ┼Ťrodowiskowej czy te┼╝ etyki przysz┼éo┼Ťci powinny by─ç r├│wnie┼╝ ustalane z bezstronnego punktu widzenia. Jako ┼╝e normy w uj─Öciu Birnbachera maj─ů wspiera─ç warto┼Ťci, w pierwszej kolejno┼Ťci nale┼╝y si─Ö zastanowi─ç, czy warto┼Ťci, jakie spo┼éecze┼ästwo b─ůd┼║ instytucje nadaj─ů przyrodzie, mog─ů by─ç uznane za takie r├│wnie┼╝ przez ka┼╝dy inny podmiot i w ka┼╝dym czasie. Gdyby┼Ťmy mieli zatem oceni─ç warto┼Ť─ç jakiego┼Ť dobra, kt├│re mo┼╝e by─ç istotne r├│wnie┼╝ dla przysz┼éych pokole┼ä, musieliby┼Ťmy oceni─ç je tak, jakby przysz┼ée pokolenia by┼éy obecne przy waloryzacji owego dobra. Oznacza┼éoby to wtedy, ┼╝e gdyby okaza┼éo si─Ö, i┼╝ jest to np. zas├│b, kt├│ry podlega wyczerpaniu, to w my┼Ťl zasady bezstronno┼Ťci prowadzi┼éoby to do wniosku, i┼╝ musieliby┼Ťmy wtedy opracowa─ç metod─Ö generowania alternatywnych zasob├│w mog─ůcych zaspokoi─ç te same potrzeby.
Birnbacher zaznacza zatem, i┼╝ kryterium preferencji przy ustalaniu norm spe┼énia r├│wnie┼╝ rol─Ö w kwestii przysz┼éych pokole┼ä. Pozwala ono bowiem akcentowa─ç potrzeb─Ö zachowania w stabilnym stanie element├│w ┼Ťrodowiska. Chodzi tutaj szczeg├│lnie o zasoby naturalne, zaw┼éaszcza te nieodnawialne, kt├│rych warto┼Ť─ç ustalana jest w znacznej mierze z punktu widzenia potrzeb podmiot├│w posiadaj─ůcych preferencje.

Normy etyki ┼Ťrodowiskowej a problem motywacji

Powy┼╝ej zosta┼éo zaznaczone, i┼╝ etyka ┼Ťrodowiskowa stanowi wsp├│┼écze┼Ťnie wa┼╝n─ů dziedzin─Ö etyki stosowanej, stawiaj─ůc─ů sobie na celu problematyzowanie w zakresie teoretycznym i praktycznym kwestii moralnych zwi─ůzanych z rozpoznanym ju┼╝ kryzysem ekologicznym. Zdaniem Dietera Birnbachera, sednem etyki ┼Ťrodowiskowej jest jednak mo┼╝liwo┼Ť─ç praktycznego zastosowania norm sugerowanych przez metaetyczny poziom ze wzgl─Ödu na zasad─Ö bezstronno┼Ťci i uniwersalizacji17. W wielu swoich pracach Birnbacher zaznacza r├│wnie┼╝, i┼╝ dla zrealizowania tego celu konieczne b─Ödzie wykszta┼écenie w poszczeg├│lnych podmiotach kompetencji do zrozumienia zada┼ä stawianych przez sytuacj─Ö wsp├│┼éczesnego ┼Ťwiata. Na etapie praktyki, czyli stosowania norm wypracowanych na poziomie teoretycznym, zak┼éadane s─ů bowiem kompetencje podmiot├│w do my┼Ťlenia w kategoriach czasu d┼éugotrwa┼éego oraz umiej─Ötno┼Ť─ç do uwzgl─Ödniania potrzeb i preferencji os├│b z nami nie spokrewnionych, ┼╝yj─ůcych w dalekiej przysz┼éo┼Ťci – przysz┼éych pokole┼ä.┬á Innym problemem jest odpowiedni podzia┼é kompetencji, dzi─Öki kt├│remu mo┼╝na b─Ödzie zrealizowa─ç zasady etyki odpowiedzialno┼Ťci. Zarzut, jaki stawiany jest nierzadko wzgl─Ödem etyki odpowiedzialno┼Ťci, polega na tym, ┼╝e dla uczestnik├│w debaty etycznej zadania formu┼éowane przez etyk─Ö ┼Ťrodowiskow─ů pozostaj─ů nie do ko┼äca okre┼Ťlone. Na ten aspekt zwraca uwag─Ö Picht w cytowanym ju┼╝ w tej pracy tek┼Ťcie z 1967 r. Pisze on, i┼╝ jeste┼Ťmy odpowiedzialni za rozpoznanie nowych zada┼ä, dla kt├│rych niestety wci─ů┼╝ brakuje kompetentnych podmiot├│w. Dzisiaj funkcjonuj─ů ju┼╝ co prawda podmioty zbiorowe, na kt├│rych brak narzeka w swoim tek┼Ťcie Picht, aczkolwiek ich dzia┼éanie pozostawia wci─ů┼╝ sporo do ┼╝yczenia.┬á
Przede wszystkim okazuje si─Ö, i┼╝ zadanie stawiane przez etyk─Ö odpowiedzialno┼Ťci wykracza poza zdolno┼Ťci kognitywne i motywacyjne podmiot├│w. Z punktu widzenia psychologii, niewiele przemawia za tym, aby projekt odpowiedzialno┼Ťci mi─Ödzypokoleniowej m├│g┼é zosta─ç zrealizowany. Wydawa┼éoby si─Ö, ┼╝e konieczne by┼éoby tu wykszta┼écenie uczucia odpowiedzialno┼Ťci, kt├│re sta┼éoby si─Ö si┼é─ů nap─Ödzaj─ůc─ů do dzia┼éania, aczkolwiek nie znamy wielu przyk┼éad├│w na to, aby cz┼éowiek dzia┼éa┼é w imieniu ludzko┼Ťci pomijaj─ůc wszelkie r├│┼╝nice kulturowe, geograficzne, czasowe itp. Trudno zatem liczy─ç jedynie na nag┼é─ů zmian─Ö ┼Ťwiadomo┼Ťci podmiot├│w indywidualnych. Zdaniem Birnbachera konieczne by┼éoby zatem ustanowienie instytucji rzecznika praw przysz┼éych pokole┼ä. Istnienie takiego podmiotu zbiorowego wydaje si─Ö istotne szczeg├│lnie w kontek┼Ťcie globalnych zagro┼╝e┼ä ekologicznych.

Etyczne problemy zwi─ůzane z ochron─ů ┼Ťrodowiska

W tym ust─Öpie podj─Öta zostanie refleksja nad zastosowaniem zasady metaetycznej do wypracowania norm w kontek┼Ťcie problem├│w ekologicznych takich jak energetyka j─ůdrowa i uprawa GMO. Poruszony zostanie r├│wnie┼╝ problem mo┼╝liwo┼Ťci zastosowania norm etyki ┼Ťrodowiskowej i wreszcie kwestia powo┼éania instytucji, kt├│re by┼éyby w stanie sprosta─ç zadaniom etyki ┼Ťrodowiskowej.
Zdaniem Birnbachera, podstawowym pytaniem, na jakie trzeba odpowiedzie─ç w kontek┼Ťcie zastosowania zasad metaetycznych, jest pytanie o ryzyko i straty ┼Ťrodowiskowe. Z jakiego zatem punktu widzenia powinno si─Ö ocenia─ç straty ┼Ťrodowiskowe? Czy polityka konkretnego pa┼ästwa mo┼╝e mie─ç ostatnie s┼éowo w kwestii oceny np. emisji zanieczyszcze┼ä, a szczeg├│lnie promieniowania radioaktywnego?
Birnbacher zaznacza, i┼╝ w kontek┼Ťcie wskazanego problemu konieczna jest nie tylko polityka mi─Ödzynarodowa zalecaj─ůca etos odpowiedzialno┼Ťci, ale przede wszystkim nowe (Bewertungsgrundlagen) podstawy oceniania ┼Ťrodowiska18. Warto┼Ťciowanie powinno bowiem by─ç przeprowadzone z perspektywy, kt├│ra abstrahuje od konkretnych preferencji w┼éa┼Ťciwych dla podmiot├│w ┼╝yj─ůcych tu i teraz. Konieczne jest r├│wnie┼╝ uwzgl─Ödnienie jak najwi─Ökszej liczby os├│b, kt├│rych mo┼╝e dotyczy─ç nasza decyzja. W kwestii inwestycji niebezpiecznych szczeg├│lnie istotne wydaje si─Ö to, i┼╝ jak pokazuj─ů badania spo┼éeczne, por├│wnywalne oceny ryzyka i niebezpiecze┼ästwa wymagaj─ů wi─Ökszej umiej─Ötno┼Ťci oceniania ni┼╝ wtedy, gdy ocena dotyczy czego┼Ť co jest pewne19. Ocena ryzyka powinna by─ç zatem wsparta ze strony formalnej, towarzyszy─ç jej musi r├│wnie┼╝ dyskusja etyczna. Przyk┼éadem mo┼╝e by─ç chocia┼╝by problem maj─ůcych powsta─ç w Polsce elektrowni j─ůdrowych. Gdyby zastosowa─ç si─Ö w pe┼éni do metaetycznej zasady bezstronno┼Ťci, to w naszym kraju powinna odby─ç si─Ö niezale┼╝na ocena inwestycji, jak─ů jest planowana elektrownia j─ůdrowa. Nale┼╝a┼éoby r├│wnie┼╝ poinformowa─ç spo┼éecze┼ästwo o wszystkich istniej─ůcych, alternatywnych metodach pozyskiwania energii. Co wi─Öcej powinna si─Ö odby─ç og├│lnie dost─Öpna dyskusja nie dopuszczaj─ůca skrajno┼Ťci: ani ekspertokracji, ani dyktatury ekolog├│w. Historia uczy bowiem, ┼╝e to w┼éa┼Ťnie dyktatury dopuszcza┼éy si─Ö najwi─Ökszych uchybie┼ä prawa i marnotrawstwa zasob├│w.
Ostatnimi laty praktyka realizacji wielu wa┼╝nych w kontek┼Ťcie ┼Ťrodowiska przyrodniczego inwestycji pokazuje, i┼╝ mimo wymaganego na poziomie prawa konsultowania inwestycji z ekologami, g┼éosy organizacji pozarz─ůdowych, jak r├│wnie┼╝ naukowych organ├│w doradczych pracuj─ůcych dla Ministerswa ┼Ürodowiska s─ů przez inwestor├│w lekcewa┼╝one. Mo┼╝emy sobie zatem zada─ç pytanie, czy tego rodzaju dzia┼éania daj─ů si─Ö pogodzi─ç z zasadami etyki odpowiedzialno┼Ťci, a szczeg├│lnie z zasad─ů uniwersalizacji i bezstronno┼Ťci. Okazuje si─Ö bowiem, i┼╝ decyzja oceniona z "bezstronnego punktu widzenia" powinna uwzgl─Ödnia─ç jak najwi─Öksz─ů liczb─Ö stanowisk niezale┼╝nych podmiot├│w. W kwestii inwestycji, kt├│re ingeruj─ů w ┼Ťrodowisko przyrodnicze, konsultacja z ekologami wydaje si─Ö zatem niezmiernie istotna20.
Birnbacher wielokrotnie zaznacza, ┼╝e etyka ┼Ťrodowiskowa nie mo┼╝e opiera─ç swojego uzasadnienia w przyrodzie, kt├│ra w tym przypadku ma by─ç przedmiotem wspieranym przez normy etyki. Opis przyrody dokonywany przez nauki przyrodnicze, a szczeg├│lnie przez ekologi─Ö nie podaje bowiem ┼╝adnej dyrektywy dzia┼éania wobec przyrody. Pozostaj─ůc w obr─Öbie ekologii dowiemy si─Ö jedynie, w jaki spos├│b funkcjonuje uk┼éad przyrodniczy, jakie relacje maj─ů miejsce mi─Ödzy populacjami a ich habitatem, jaka jest ilo┼Ťciowa i jako┼Ťciowa wymiana materii i energii w ekosystemie. Ekologia mo┼╝e r├│wnie┼╝ dostarczy─ç danych dotycz─ůcych warto┼Ťci, jakie musz─ů przyj─ů─ç okre┼Ťlone komponenty, aby uk┼éad zachowa┼é swoj─ů konstytucj─Ö, chocia┼╝ b─Ödzie to wci─ů┼╝ tylko zdanie opisowe, a nie normatywne. Nie znaczy to oczywi┼Ťcie, na co wskazuje sam Birnbacher, ┼╝e etyka niczego nie mo┼╝e si─Ö nauczy─ç od ekologii. Ekologia bowiem jak ┼╝adna inna interdyscyplinarna dyscyplina biologiczna ukazuje, i┼╝ relacje zachodz─ůce w przyrodzie maj─ů charakter systemowy, a wynik tych oddzia┼éywa┼ä nie r├│wna si─Ö sumie danych wyj┼Ťciowych.
Problematyka wykorzystania energii j─ůdrowej oraz wprowadzania na rynek GMO wydaje si─Ö istotna w kontek┼Ťcie etyki ┼Ťrodowiskowej, poniewa┼╝ wi─ů┼╝e si─Ö z kilkoma kwestiami, kt├│re maj─ů znaczenie z perspektywy etyki w og├│le. S─ů to przede wszystkim zagadnienia: (1) Ryzyka wi─ů┼╝─ůcego si─Ö z zastosowaniem wspomnianych technologii, oraz (2) Prawa konsument├│w do decydowania o rodzaju zakupywanych towar├│w. Ryzyko, jakie towarzyszy wspomnianym inwestycjom, wi─ů┼╝e si─Ö zar├│wno z ewentualnym wp┼éywem omawianych inwestycji na ┼╝ycie i zdrowie cz┼éowieka jak r├│wnie┼╝ na stan ekosystemu ziemskiego. Ma ono r├│wnie┼╝ wp┼éyw na mechanizmy rynkowe. Podnosz─ů si─Ö zatem g┼éosy, i┼╝ na obecnym etapie rozwoju technologii konieczna jest krytyczna refleksja nad kwestiami dotycz─ůcymi zmian ekologicznych oraz mechanizm├│w rynkowych. Jako ┼╝e odpowiedzialno┼Ť─ç jest korelatem naszej wiedzy, a odkrycia naukowc├│w zwi─Ökszaj─ů nasze rozumienie otaczaj─ůcego nas ┼Ťwiata, sygnalizuje si─Ö r├│wnie┼╝, i┼╝ nauka i technika s─ů sferami, kt├│re powinny by─ç r├│wnie┼╝ oceniane krytycznie. Ich potencja dotyczy bowiem nie tylko dobrodziejstw, jakich przysparzaj─ů ludzko┼Ťci, ale tak┼╝e niechcianych, szkodliwych konsekwencji.
Z kolei je┼╝eli chodzi o zagadnienia ekonomiczne dotycz─ůce energetyki j─ůdrowej i GMO problematyczne wydaje si─Ö chocia┼╝by, czy konsumenci b─Öd─ů mieli wp┼éyw na ostateczny wyb├│r ┼╝ywno┼Ťci i energii, kt├│r─ů chc─ů spo┼╝ywa─ç. Innym jeszcze problemem jest to, i┼╝ omawiane inwestycje wi─ů┼╝─ů si─Ö z niebezpiecze┼ästwem zmonopolizowania podstawowych d├│br, jakimi s─ů ┼╝ywno┼Ť─ç i energia. Konsumenci maj─ůc dost─Öp tylko do energii atomowej b─Öd─ů niejako zmuszeni op┼éaca─ç grup─Ö interes├│w, na co w momencie, gdyby mieli wyb├│r, nigdy by si─Ö nie zgodzili. Nale┼╝y zatem wzi─ů─ç pod uwag─Ö, czy osoby, kt├│re nie zgadzaj─ů si─Ö na szkodliwe rozwi─ůzania, b─Öd─ů mia┼éy w przysz┼éo┼Ťci mo┼╝liwo┼Ť─ç konsumowania ┼╝ywno┼Ťci b─ůd┼║ energii ze ┼║r├│de┼é, na kt├│re si─Ö zgadzaj─ů.
Opr├│cz zasady bezstronno┼Ťci, kryterium pozwalaj─ůcym nam oceni─ç, czy dzia┼éania zwi─ůzane z omawianymi inwestycjami s─ů dopuszczalne, jest utylitarystyczna zasada maksymalizowania spo┼éecznego dobrobytu (welfare). W tym przypadku nale┼╝y oceni─ç, czy konsekwencje dzia┼éania firm przynios─ů ludzko┼Ťci zaspokojenie podstawowych preferencji. W kwestii GMO istnieje jednak obawa, i┼╝ uprawa modyfikowanych ro┼Ťlin mo┼╝e przyczyni─ç si─Ö do pogorszenia kondycji zdrowotnej konsument├│w jak r├│wnie┼╝ do zak┼é├│cenia wzgl─Ödnej r├│wnowagi biologicznej ekosystemu ziemskiego21. W takiej sytuacji konieczne jest zatem przeprowadzenie bada┼ä przez bezstronn─ů instytucj─Ö b─Öd─ůc─ů w stanie oceni─ç d┼éugofalowe konsekwencje ekologiczne zwi─ůzane z wprowadzeniem GMO na terenach uprawnych. Przy czym wa┼╝ne jest, aby zaznaczy─ç, i┼╝ uk┼éady ekologiczne ze wzgl─Ödu na swoj─ů systemow─ů charakterystyk─Ö nigdy nie b─Öd─ů┬á przebadane pod ka┼╝dym istotnym aspektem. Dlatego┬á istnieje ryzyko, i┼╝ badania, szczeg├│lnie wtedy, gdy zostan─ů przeprowadzone przez jednostki zaanga┼╝owane finansowo w inwestycj─Ö, nie b─Öd─ů kompletne. Lobby wspieraj─ůce energetyk─Ö j─ůdrow─ů podkre┼Ťlaj─ů co prawda, i┼╝ dost─Öpne metody i narz─Ödzia badawcze s─ů w stanie dostarczy─ç nam wiarygodnej ewaluacji ┼Ťrodowiska. Jednak krytycy podkre┼Ťlaj─ů, i┼╝ pewno┼Ť─ç bada┼ä, jak─ů gwarantuj─ů wspomniane firmy nie oznacza, ┼╝e mamy pewn─ů wiedz─Ö dotycz─ůc─ů bezpiecze┼ästwa. W przypadku tak z┼éo┼╝onych zjawisk, jakie wi─ů┼╝─ů si─Ö z omawianymi inwestycjami, mo┼╝emy mie─ç co najwy┼╝ej wiedz─Ö dotycz─ůc─ů akceptowanego ryzyka. Tote┼╝ pewno┼Ť─ç, jak─ů gwarantuj─ů lobby, rozpatrywa─ç nale┼╝y raczej w kategoriach termin├│w warto┼Ťciuj─ůcych, ani┼╝eli s─ůd├│w popartych rzetelnymi badaniami naukowymi.
Kolejn─ů kwesti─ů maj─ůc─ů znaczenie z perspektywy etyki w kontek┼Ťcie omawianych problem├│w jest zagadnienie ustalenia podmiotu odpowiedzialnego za przebieg proces├│w zwi─ůzanych z inwestycjami. Czy w obliczu tak z┼éo┼╝onej klasy zjawisk mo┼╝na wskaza─ç bezpo┼Ťrednio odpowiedzialnego za zmiany, cz─Östo niekorzystne, jakie mog─ů zaj┼Ť─ç w obszarze tak istotnych dla cz┼éowieka d├│br jakimi s─ů energia i ┼╝ywno┼Ť─ç?22 Jak wskazuje chocia┼╝by Hans Jonas, wraz ze zwi─Ökszeniem si─Ö mocy cz┼éowieka odpowiedzialnymi za zachodz─ůce zmiany podmiotami s─ů cz─Östo podmioty zbiorowe. Aczkolwiek, nawet podmioty zbiorowe tworzone s─ů w dalszym ci─ůgu przez konkretne osoby, kt├│re ze wzgl─Ödu na zajmowane przez siebie stanowiska tym bardziej ponosz─ů odpowiedzialno┼Ť─ç i tym bardziej powinny by─ç ┼Ťwiadome zadania, kt├│re maj─ů do wykonania23. Jonas podkre┼Ťla r├│wnie┼╝, i┼╝ ze wzgl─Ödu na istniej─ůcy w korporacjach i instytucjach podzia┼é kompetencji na szczeblu decyzyjnym, dzia┼éania tych podmiot├│w powinny by─ç poddane dodatkowej, niezale┼╝nej kontroli. Kontrole te powinny by─ç przeprowadzane przez osoby niezaanga┼╝owane finansowo w projekt, kt├│ry ma by─ç poddany kontroli24. Szczeg├│lnie za┼Ť inwestycje takie jak budowa elektrowni j─ůdrowej, kt├│ra mo┼╝e istotnie wp┼éyn─ů─ç na losy przysz┼éych pokole┼ä, powinna by─ç oceniana przez niezale┼╝ne gremia.

Nowe zawody sugerowane przez praktyczne normy etyki przysz┼éo┼Ťci

Jak ju┼╝ zosta┼éo zaznaczone, zasada uniwersalizacji oraz bezstronno┼Ťci przyj─Öta na poziomie metaetycznym wyznacza metod─Ö oceny warto┼Ťci i ustalania dla nich norm na poziomie normatywnym etyki. Birnbacher jest zdania, i┼╝ odpowiednie sformu┼éowanie norm na poziomie normatywnym stanowi o mo┼╝liwo┼Ťci zastosowania idealnych zasad etyki postulowanych na poziomie metaetycznym. Na etapie formu┼éowania norm praktycznych bierze on jednak pod uwag─Ö czynniki antropologiczne oraz uwarunkowania spo┼éeczno-polityczne, kt├│re mog─ů wp┼éywa─ç na zastosowanie norm. Szczeg├│lnie za┼Ť podkre┼Ťla on, i┼╝ wa┼╝ne jest, aby powa┼╝nie potraktowa─ç takie czynniki jak z┼éo┼╝ono┼Ť─ç problem├│w i zada┼ä stawianych przez sytuacj─Ö globalnego ┼Ťwiata, oraz zagadnienie motywacji do dzia┼éania w imieniu przysz┼éych pokole┼ä. Jak sam bowiem zaznacza",Troska i zapobiegliwo┼Ť─ç o przysz┼éo┼Ť─ç mog─ů przyjmowa─ç rysy ekscesywne a nawet szalone"25. Poniewa┼╝ odpowiedzialno┼Ť─ç za przysz┼éo┼Ť─ç wi─ů┼╝e si─Ö z planowaniem i z odpowiednim podzia┼éem kompetencji, zdaniem Birnbachera istotne b─Ödzie (1) ustalenie zakresu odpowiedzialno┼Ťci poszczeg├│lnych podmiot├│w, (2) okre┼Ťlenie formy zrealizowania zadania. Proponuje on zatem okre┼Ťlenie "technik odci─ů┼╝aj─ůcych" poszczeg├│lne jednostki od nadmiernego zakresu odpowiedzialno┼Ťci, co mog┼éoby w istocie przyczyni─ç si─Ö do tego, ┼╝e odpowiedzialno┼Ť─ç ostatecznie nie zostanie podj─Öta.
W kontek┼Ťcie problem├│w GMO oraz energetyki j─ůdrowej nale┼╝a┼éoby zatem ustali─ç szereg instytucji maj─ůcych zewn─Ötrzny wp┼éyw na dzia┼éaj─ůce podmioty, niezale┼╝nie od jednostkowych, subiektywnych tendencji do dyspensowania si─Ö od odpowiedzialno┼Ťci. Przyk┼éadem mog┼éoby by─ç ustalenie konieczno┼Ťci kontroli inwestycji i implementacji bada┼ä naukowych przez kompetentne, niezale┼╝ne gremia, kt├│re pozwol─ů ustali─ç w jakim stopniu dzia┼éania te s─ů bezpieczne. Co jednak szczeg├│lnie istotne i na co wskazywa┼é r├│wnie┼╝ Picht i Jonas to okre┼Ťlenie kompetencji podmiot├│w - "nikt nie jest odpowiedzialny za wszystkie problemy przysz┼éo┼Ťci, ale zdefiniowane s─ů ograniczone kompetencje, kt├│re redukuj─ů i precyzuj─ů obszar odpowiedzialno┼Ťci ka┼╝dej dzia┼éaj─ůcej osoby"26. Dlatego normy praktyczne traktuje Birnbacher jako przyk┼éad technik odci─ů┼╝aj─ůcych. Zaznacza on, i┼╝ maj─ů one mie─ç nie tylko jasn─ů i konkretn─ů tre┼Ť─ç, ale tak┼╝e powinny odpowiada─ç przyj─Ötym kryteriom warto┼Ťci. Zar├│wno problematyka GMO jak i energetyka j─ůdrowa wi─ů┼╝e si─Ö z umiej─Ötno┼Ťci─ů uwzgl─Ödniania w naszych decyzjach interes├│w przysz┼éych pokole┼ä. Je┼╝eli natomiast zdajemy sobie spraw─Ö z tego, ┼╝e w naszej kulturze, a mo┼╝e nawet w naszym biologicznym uposa┼╝eniu, brak jest silnych bod┼║c├│w do powodowania postaw uwzgl─Ödniaj─ůcych interesy przysz┼éych pokole┼ä, to normy praktyczne powinny sugerowa─ç dzia┼éanie, kt├│re pozwoli┼éoby zniwelowa─ç takie fenomeny jak preferencja czasowa, egoizm, nepotyzm itp.
W pracy "What motivates us to care for the distant future" Birnbacher zaznacza, ┼╝e poniewa┼╝ preferencja czasowa jest uniwersalnym fenomenem, to przekazywanie kontroli nad odpowiedzialno┼Ťci─ů za d┼éugofalowe cele zewn─Ötrznemu podmiotowi wydaje si─Ö racjonalne nawet dla tych, kt├│rzy s─ů mniej sk┼éonni do podlegania swoim zachciankom27. Po pierwsze, kiedy kontrola przekazana jest zewn─Ötrznym instytucjom, koszty samoograniczania s─ů cz─Ö┼Ťciowo b─ůd┼║┬á w ca┼éo┼Ťci zast─ůpione restrykcjami pochodz─ůcymi z zewn─ůtrz. Po drugie, kiedy potrzebny jest wk┼éad zbiorowy dla uzyskania po┼╝─ůdanego rezultatu,┬á jednostka mo┼╝e by─ç bardziej pewna efektu w┼éasnej inwestycji, kiedy inne podmioty r├│wnie┼╝ b─Öd─ů musia┼éy si─Ö zaanga┼╝owa─ç. Po trzecie, jest bardziej prawdopodobne, ┼╝e ci─Ö┼╝ar realizacji d┼éugofalowych cel├│w jest sprawiedliwie roz┼éo┼╝ony, gdy nie trzeba si─Ö martwi─ç, czy inni r├│wnie┼╝ wykonuj─ů swoje zadanie. Po czwarte, istniej─ů korzy┼Ťci moralnego podzia┼éu pracy mo┼╝liwe dzi─Öki rozwi─ůzaniom instytucjonalnym. Zamiast poszczeg├│lnych os├│b, kt├│re mia┼éyby realizowa─ç projekty zorientowane na przysz┼éo┼Ť─ç, kontrola realizacji cel├│w d┼éugofalowych przypisana zostanie tym najbardziej zainteresowanym utrzymaniem porz─ůdku zar├│wno pod wzgl─Ödem ochrony ┼Ťrodowiska jak i kapita┼éu. W nawi─ůzaniu do bada┼ä empirycznych z zakresu psychologii spo┼éecznej autor zaznacza, ┬á┼╝e cho─ç ludzie s─ů og├│lnie zainteresowani ochron─ů przyrody, to tylko nieliczna grupa przejawia siln─ů wol─Ö aktywnego wk┼éadu swojej pracy w projekt ochrony ┼Ťrodowiska. Dlatego┬á jest on zdania, i┼╝ bardziej racjonalne b─Ödzie z┼éo┼╝enie szeroko podzielanych cel├│w w r─Öce kompetentnych i wewn─Ötrznie zmotywowanych28.
Podsumowuj─ůc, mo┼╝na zatem uzna─ç, i┼╝ zasady etyki ┼Ťrodowiskowej Birnbachera sugerowa┼éyby rozwi─ůzania praktyczne, kt├│re wi─ůza─ç musia┼éyby si─Ö jednak z powo┼éaniem okre┼Ťlonych zawod├│w i praktyk: (1) Konsultacja z ekologami. Etyka Birnbachera nie uzasadnia obowi─ůzk├│w cz┼éowieka dotycz─ůcych ┼Ťrodowiska przyrodniczego w odwo┼éaniu do samej przyrody. Zaleca jednak, aby konsultowa─ç sprawy zwi─ůzane z inwestycjami ingeruj─ůcymi w przyrod─Ö z ekologami. (2) ┼Ürodowiskowa polityka mi─Ödzynarodowa. Mia┼éaby ona zaleca─ç etos odpowiedzialno┼Ťci oraz zajmowa─ç si─Ö szeroko poj─Öt─ů edukacj─ů ekologiczn─ů kszta┼étuj─ůc─ů podstawowe kompetencje wymagane przy odpowiedzialnej postawie wobec ┼Ťrodowiska przyrodniczego. Ten punkt szczeg├│lnie akcentuje Birnbacher. W proponowanym w pracy "Odpowiedzialno┼Ť─ç za przysz┼ée pokolenia" katalogu norm praktycznych, zawiera on norm─Ö zalecaj─ůc─ů wychowywanie przysz┼éych pokole┼ä do zadania, jakim jest globalny problem ekologiczny, na kt├│ry sk┼éada si─Ö kwestia GMO oraz energetyki j─ůdrowej (3) Niezale┼╝ne instytucje powo┼éane do przeprowadzania raportu oddzia┼éywania na ┼Ťrodowisko. Warto┼Ťciowanie ┼Ťrodowiska powinno by─ç bowiem przeprowadzone z perspektywy, kt├│ra abstrahuje od konkretnych preferencji w┼éa┼Ťciwych dla podmiot├│w ┼╝yj─ůcych tu i teraz. Konieczne jest r├│wnie┼╝ uwzgl─Ödnienie jak najwi─Ökszej liczby os├│b, kt├│rych mo┼╝e dotyczy─ç decyzja29. (4) Ocena potencjalnego ryzyka implikowanego przez planowan─ů inwestycj─Ö. Badania spo┼éeczne pokazuj─ů bowiem, ┼╝e ocena ryzyka i niebezpiecze┼ästwa wymaga wi─Ökszej umiej─Ötno┼Ťci oceniania ni┼╝ wtedy, gdy ocena dotyczy czego┼Ť, co jest pewne30. Ocena ryzyka powinna by─ç zatem wsparta ze strony formalnej. (4) Debata spo┼éeczna. Bezstronnej ocenie towarzyszy─ç powinna r├│wnie┼╝ spo┼éeczna dyskusja etyczna. Dyskusja nie mo┼╝e dopuszcza─ç skrajno┼Ťci: ani "ekspertokracji", ani dyktatury ekolog├│w.
┼Üledz─ůc praktyk─Ö ochrony ┼Ťrodowiska w Polsce mo┼╝emy doj┼Ť─ç jednak do negatywnych wniosk├│w w kwestii realizowania w naszym kraju postulat├│w etyki odpowiedzialno┼Ťci. W nawi─ůzaniu do raport├│w przedstawianych przez Polskie Organizacje Pozarz─ůdowe zajmuj─ůce si─Ö problemem ochrony ┼Ťrodowiska mo┼╝emy zauwa┼╝y─ç, ┼╝e w wielu przypadkach wysi┼éki zmierzaj─ůce do ochrony przyrody b─ůd┼║ do polemiki z planowanymi inwestycjami, wpierane s─ů cz─Ö┼Ťciej przez Uni─Ö Europejsk─ů i Europejskie prawo ekologiczne ni┼╝ przez samorz─ůdy lokalne czy te┼╝ og├│lnie polskie spo┼éecze┼ästwo. Przyk┼éadem mo┼╝e by─ç chocia┼╝by blokada budowy obwodnicy Augustowa przez dolin─Ö Rospudy. W Apelu do polskich przyrodnik├│w, prof. Ludwik Tomia┼éoj─ç zaznacza, i┼╝ coraz cz─Ö┼Ťciej odsuwa si─Ö plac├│wki ekologiczne od opiniowania planowanych inwestycji wielkoobszarowych czy te┼╝ wprowadzania na teren Polski upraw GMO. Tomia┼éoj─ç zaznacza r├│wnie┼╝, i┼╝ na szczeblu rz─ůdowym zbyt ma┼éo m├│wi si─Ö o mo┼╝liwo┼Ťci generowania w naszym kraju energii ze ┼║r├│de┼é odnawialnych. Jego zdaniem powinno si─Ö d─ů┼╝y─ç do zminimalizowania centralistycznych ┼║r├│de┼é energii na rzecz ┼║r├│de┼é obywatelskich, rozproszonych, wykorzystuj─ůcych lokalne ┼║r├│d┼éa energii, co ma miejsce m.in. w Niemczech i Austrii31. Jest on r├│wnie┼╝ zdania, i┼╝ sama edukacja ekologiczna m┼éodzie┼╝y nie wystarczy, aby zmieni─ç metody dzia┼éania decydent├│w w kwestii ochrony przyrody. Okazuje si─Ö bowiem, i┼╝ bez realnego wp┼éywu organizacji pozarz─ůdowych, niezale┼╝nych instytucji kontrolno-doradczych o zasi─Ögu mi─Ödzynarodowym na decyzje, jakie podejmowane s─ů w naszym kraju w zakresie ochrony przyrody, innymi s┼éowy bez uwzgl─Ödnienia aspekt├│w zaznaczonych w punktach 1-4, realizacja norm etyki odpowiedzialno┼Ťci mo┼╝e spotka─ç si─Ö z powa┼╝nymi ograniczeniami.

PRZYPISY:


1 Por. G. Picht, Poj─Öcie odpowiedzialno┼Ťci, przek┼é. Krzysztof Michalski [w:] Filozofia odpowiedzialno┼Ťci XX wieku. Teksty ┼║r├│d┼éowe, Wyb├│r, przek┼é. Jacek Filek, UJ, Krak├│w 2004, s. 149; Jonas zaznacza, i┼╝ "odpowiedzialno┼Ť─ç jest funkcj─ů mocy" [w:] H. Jonas, Technik, Medizin und Ethik, Suhrkamp, Frankfurt 1987, s. 272; Por. D. Birnbacher, Odpowiedzialno┼Ť─ç za przysz┼ée pokolenia, przek┼é. Boles┼éaw Andrzejewski i Przemys┼éaw Jackowski, Oficyna Naukowa, Warszawa 1999, s. 6.

2 Por. K.M. Mayer-Abich, Zum Begriff einer praktischen Philosophie der Natur, [w:] Mayer-Abich K.M., (Hrsg.) Frieden mit der Natur, Herder, Freiburg ,Wien 1979, s. 237-261.

3 Tam┼╝e, s. 237.

4 Ju┼╝ w latach osiemdziesi─ůtych podj─Öto w Niemczech problem oddzia┼éywania rozwoju techniki na przyrod─Ö, a celem by┼éo przede wszystkim ustalenie koszt├│w i warto┼Ťci ekonomicznej poszczeg├│lnych zasob├│w decyduj─ůcych o jako┼Ťciowym ┼╝yciu cz┼éowieka. Por. ┬áK.M. Mayer-Abich, Zum Begriff einer praktischen Philosophie der Natur, s. 245.

5 Por. G. Picht, Poj─Öcie odpowiedzialno┼Ťci, s. 141.

6 Por. Hans Jonas [w:] Hans Jonas im Gespr├Ąch. Wissenschaft und Verantwortung, (Hrsg.) Christian Marzahn, WMIT Druck-und Verlags, Bremen 1991, s. 20.

7 G. Picht, Poj─Öcie odpowiedzialno┼Ťci, s. 155.

8 Por. D. Birnbacher, Elemente einer Verantwortung f├╝r zuk├╝nftige Generationen [w:] Wissen und
Gewissen, (Hrsg.) Otto Neumaier, VWG├ľ, Wien 1986, s. 143-161.

9 Por. D. Birnbacher/ Ch. Schicha, Vorsorge statt Nachhaltigkeit – ethische Grundlagen der Zukunftsverantwortung [w:] Zukunftsverantwortung und Generationensolidarit├Ąt (Hrsg.) Dieter Birnbacher, K├Ânigshausen & Neumann, W├╝rzburg 2001, s. 17.

10 Birnbacher w odr├│┼╝nieniu od Jonasa nie kieruje si─Ö "heurystyk─ů strachu“ jako metod─ů ustalania tego, co poprzez nasze dzia┼éania jest zagro┼╝one i czego w naszych decyzjach nale┼╝y unika─ç. Jednak┼╝e nie przyjmuje on r├│wnie┼╝ optymistycznej wersji kondycji przysz┼éych pokole┼ä, sugeruj─ůcej, i┼╝ wraz z rozwojem technologii przysz┼ée pokolenia b─Öd─ů lepiej sytuowane ni┼╝ nasze. Kwestia ryzyka pozostaje zatem dla niego istotnym zagadnieniem przy ustalaniu, kt├│re czyny mo┼╝emy traktowa─ç jako dopuszczalne. Por. D. Birnbacher/ Ch. Schicha, Vorsorge statt Nachhaltigkeit – ethische Grundlagen der Zukunftsverantwortung, s. 19.

11 R├│wnie┼╝ Bryan Norton, cytowany przez Birnbachera jest zdania, i┼╝ etyka ┼Ťrodowiskowa mo┼╝e by─ç z powodzeniem formu┼éowania z perspektywy antropocentrycznej. Stanowiska te uwzgl─Ödniaj─ů r├│wnie┼╝ preferencje wy┼╝szych zwierz─ůt w kontek┼Ťcie obowi─ůzywania norm etyki ┼Ťrodowiskowej. Dystansuj─ů si─Ö natomiast od uznawania immanentnej warto┼Ťci przyrody. Por. B.Norton, Environmental ethics and weak anthropocentrism [w:] Environmental philosophy, Volume III (ed.) J. Baird Callicott and Clare Palmer, Routledge, London New York 2005, s. 227-246.

12 D. Birnbacher, Odpowiedzialno┼Ť─ç za przysz┼ée pokolenia, s. 203.

13 Birnbacher podkre┼Ťla i┼╝ w filozofii niemieckiej projekt etyki teleologicznej koncentruj─ůcej si─Ö na zdolno┼Ťci do posiadania preferencji (Die Priorit├Ąt der Bed├╝rfnisorientierung) obecny jest tak┼╝e u Artura Schopenhauera i Alberta Schweizera. Por. D. Birnbacher, Mensch und Natur. Grundz├╝ge der ├Âkologischen Ethik [w:] Kurt Bayertz (Hrsg.) Praktische Philosophie, Grundorientierungen angewandter Ethik, Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1991, s. S. 282.

14 Birnbacher podejmuje m.in. krytyczny namys┼é nad etyk─ů Jonasa, w kt├│rej autor podkre┼Ťla konieczno┼Ť─ç rekursu do metafizyki i ukazania, i┼╝ przyroda jest bytem teleologicznym. Problem polega zatem na tym, czy uznanie, ┼╝e natura ma cele i warto┼Ťci mo┼╝e stanowi─ç podstaw─Ö dla normy og├│lnie obowi─ůzuj─ůcej.

15 Por. D. Birnbacher, Mensch und Natur, s. S. 286.

16 Por. Tam┼╝e, S. 297, por r├│wnie┼╝ D. Birnbacher, A priority rule for environmental ethics [w:] Environmental Ethics 4 (1982) 3-16.

17 D. Birnbacher, Odpowiedzialno┼Ť─ç za przysz┼ée pokolenia, s. 183-226.

18 Por. D. Birnbacher, Mensch und Natur, s. 301.

19 Tam┼╝e, s. 301.

20 Por. D. Birnbacher, Mensch und Natur, s. 279.

21 Por. J. Burkhart, The ethics of Agri food biotechnology: How can an Agricultural technology be so important? [w:] What can nanotechnology learn from biotechnology?, Elsevier, Amsterdam 2008. s. 58.

22 Tam┼╝e, s. 69.

23 H. Jonas, Technologisches Zeitalter und Ethik, [w:] Fatalismus w├Ąre Tods├╝nde: Gespr├Ąche ├╝ber Ethik und Mitverantwortung im dritten Jahrtausend, (Hrsg.) Dietrich B├Âhler, Lit Verlag M├╝nster 2005, s. 81.

24 H. Jonas, Vom Profit zur Ethik und zur├╝ck. Technik-Verantwortung im Unternehmen [w:] Fatalismus w├Ąre Tods├╝nde, s. 125.

25 Por. D. Birnbacher, Odpowiedzialno┼Ť─ç za przysz┼ée pokolenia, S. 183.

26 Tam┼╝e, s. 185.

27 D. Birnbacher,What motivates us to care for the (distant) future?, [w:] Axel Gosseries/Luka H. Mayer (Red.), Intergenerational Justice, Oxford 2009, s. s. 273-300.

28 Jako przyk┼éad instytucji mi─Ödzynarodowych, kt├│re maj─ů wp┼éyw na polityk─Ö ochrony ┼Ťrodowiska Birnbacher wskazuje m.in. mi─Ödzynarodowe kontrakty takie jak np. Traktak z Maastricht (dotycz─ůcy ogranicze┼ä d┼éugu narodowego) i Protok├│┼é z Kyoto (dotycz─ůcy emisji gaz├│w cieplarnianych do atmosfery).

29 D. Birnbacher, Mensch und Natur, s. 301.

30 Tam┼╝e, s. 301.

31 L. Tomia┼éoj─ç, Nie spieszmy si─Ö z atomem [w:] Przegl─ůd (2009)8.


  1. Odpowiedzialno┼Ť─ç jako zakres kompetencji
  2. Zadania dla współczesnego polityka
  3. Metaetyka Birnbachera
  4. Normy etyki ┼Ťrodowiskowej a problem motywacji
  5. Etyczne problemy zwi─ůzane z ochron─ů ┼Ťrodowiska
  6. Nowe zawody sugerowane przez praktyczne normy etyki przysz┼éo┼Ťci
powr├│t
 
webmaster © jotka