POLSKI    ENGLISH   

Internetowy Serwis Filozoficzny

przy┬áInstytucie Filozofii    Uniwersytetu Jagiello┼äskiego

|  Forum |  Literatura |  Linki |  Aktualno┼Ťci
 


 

Podstawy filozoficzne vita activa. Perspektywa historyczna.

Magdalena Płotka

Pytanie o to, kt├│ra z dr├│g ┼╝yciowych, vita activa czy vita contemplativa bardziej przys┼éuguje cz┼éowiekowi i kt├│ra z nich jest szlachetniejsza swoje ┼║r├│d┼éo ma w komentarzu Jana Burydana do "Etyki Nikomachejskiej" Arystotelesa, zw┼éaszcza do ksi─Ögi X1. Pytanie to wyra┼╝a┼éo napi─Öcie mi─Ödzy ustanowionym przez Arystotelesa idea┼éem ┼╝ycia po┼Ťwi─Öconego kontemplacji i rozwa┼╝aniom filozoficznym, a ludzk─ů potrzeb─ů dzia┼éania, czy uczestniczenia w sprawach spo┼éecze┼ästwa. Pytanie o prymat ┼╝ycia czynnego nad ┼╝yciem kontemplacyjnym w XV wieku, w epoce, kt├│ra stanowi┼éa pomost mi─Ödzy ┼Ťredniowieczn─ů universitas w epok─ů nowo┼╝ytn─ů, przybra┼éo znacz─ůco na aktualno┼Ťci. R├│┼╝ni my┼Ťliciele scholastyczni i renesansowi, tak┼╝e ze ┼Ťrodowiska krakowskiego (najgor─Ötszym zwolennik ┼╝ycia czynnego z Akademii Krakowskiej by┼é Pawe┼é z Worczyna, kt├│ry twierdzi┼é "lepiej jest by─ç cz┼éowiekiem czynu, ani┼╝eli kontemplacji") coraz bardziej doceniali ┼╝ycie czynne, vita activa.
Epoka Quattrocento by┼éa okresem emancypowania si─Ö pa┼ästw narodowych. Przemiany w sferze gospodarczej i polityczno-spo┼éecznej wykszta┼éci┼éy potrzeb─Ö formowania si─Ö zupe┼énie nowej warstwy ludzi oddanych sprawom polityki i dzia┼éaj─ůcych w rozrastaj─ůcych si─Ö kancelariach. Te przemiany spolaryzowa┼éy ┼Ťrodowisko scholastycznych i renesansowych my┼Ťlicieli: z jednej strony, zwolennicy ┼╝ycia duchowego i ascetycznego (na przyk┼éad cz┼éonkowie zakon├│w kontemplacyjnych) g┼éosili wy┼╝szo┼Ť─ç kontemplacji nad dzia┼éaniem, z drugiej strony ludzie w┼éadzy optowali za czynnym ┼╝yciem w ramach spo┼éecze┼ästwa. Stefan Swie┼╝awski opisuj─ůc spos├│b w jaki spos├│b vita activa torowa┼éa sobie drog─Ö do powszechnej ┼Ťwiadomo┼Ťci pisze: "(…) dokonuj─ůce si─Ö wielkie┬á przeobra┼╝enia spo┼éeczne i polityczne, w wyniku kt├│rych powstawa┼éy na og├│┼é przy akompania┬şmencie walk i zmaga┼ä pa┼ästwa-miasta, pa┼ästwa narodowe, a pewne warstwy spo┬ş┼éeczne zacz─Ö┼éy nabiera─ç samo┼Ťwiadomo┼Ťci, powodowa┼éy, ┼╝e w pewnych okresach i sytuacjach┬á czynne ┼╝ycie obywatelskie wydawa┼éo si─Ö niepor├│wnanie wa┼╝niejsze od uchodz─ůcej za spo┼éecznie bezp┼éodn─ů sapiencjalnej zadumy"2.
Argumenty dowodz─ůce wy┼╝szo┼Ťci ┼╝ycia czynnego nad ┼╝yciem po┼Ťwi─Öconym kontemplacji formu┼éowali nie tylko scholastycy, ale tak┼╝e w┼éoscy humani┼Ťci. Dla Lorenzo Valii i Coluccio Salutatiego kontemplacja jako cel sam w sobie nie mia┼éa ┼╝adnego sensu, natomiast mia┼éa sens, o ile stanowi┼éa ┼Ťrodek do nabycia umiej─Ötno┼Ťci opanowania konkretnej sztuki. Podobnie mistrzowie krakowscy powtarzali, ┼╝e vita contemplativa nie jest w┼éa┼Ťciw─ů drog─ů cz┼éowieka, "by┼éaby ni─ů, gdyby cz┼éowiek by┼é czystym duchem"3. ┬áJan Gerson w duchu ┼Ťw. Bonawentury pisze, ┼╝e kontemplacja jest ca┼ékowicie bezowocna, je┼╝eli jej zwie┼äczeniem nie jest mi┼éo┼Ť─ç. Kontemplacja zatem o tyle jest celowa, o ile czyni cz┼éowieka szcz─Ö┼Ťliwym4. Warto zauwa┼╝y─ç, ┼╝e zagadnienia mi┼éo┼Ťci i afektu, jako aspekty kontemplacji pozbawionej swojego wymiaru intelektualnego, pojawia┼éy si─Ö u pisarzy germa┼äskich, mi─Ödzy innymi u mistyk├│w5.
Dyskusje o wy┼╝szo┼Ťci dzia┼éania nad czyst─ů spekulacj─ů znalaz┼éy swoje odzwierciedlenie w samym rozumieniu etyki i filozofii moralnej oraz ich roli w ┼╝yciu cz┼éowieka. Skoro w┼éoscy humani┼Ťci uznali warto┼Ť─ç kontemplacji tylko o tyle, o ile prowadzi ona do dzia┼éania, to filozofi─Ö moraln─ů uznali za filozofi─Ö warto┼Ťciow─ů o tyle, o ile w jej ramach mog─ů zosta─ç sformu┼éowane wytyczne dotycz─ůce tego, jak cz┼éowiek winien post─Öpowa─ç. Zatem filozofia moralna, tak jak j─ů rozumia┼é chocia┼╝by Tomasz z Akwinu - jako uporz─ůdkowana wiedza dotycz─ůca cn├│t, ich klasyfikacji, struktury itd., zosta┼éa zast─ůpiona odmiennym rozumieniem etyki jako dziedziny, kt├│rej zadaniem jest sformu┼éowanie odpowiedzi na pytanie: co powinienem robi─ç? Przedmiotem etyki staje si─Ö zatem burydanowski homo felicitabilis, cz┼éowiek uj─Öty w kontek┼Ťcie swojej mo┼╝liwo┼Ťci osi─ůgni─Öcia szcz─Ö┼Ťcia6. Dlatego Valla i Salutati powtarzali, i┼╝ wa┼╝niejsza jest cnota moralna ani┼╝eli wiedza, poniewa┼╝ je┼╝eli cz┼éowiek nie doskonali si─Ö w dzia┼éaniu, wiedza pozostaje bezowocna i bezcelowa. Podobnie Pawe┼é z Worczyna stwierdza, ┼╝e celem filozofii moralnej nie jest wiedzie─ç, lecz dzia┼éa─ç7. Te rozwa┼╝ania nad funkcj─ů etyki zaowocowa┼éy r├│wnie┼╝ docenieniem i uznaniem prymatu filozoficznych dyscyplin praktycznych (etyki, polityki i ekonomii) nad teoretycznymi.
Zmiany koncepcji etyki mia┼éy swoje ┼║r├│d┼éo tak┼╝e w zmianach doktrynalnych, mianowicie w samej przemianie rozumienia tego, czym jest filozofia. Wydaje si─Ö bowiem, ┼╝e jako przyczyn─Ö coraz bardziej domagaj─ůcej si─Ö uznania sfery praxis mo┼╝na uzna─ç wzrost orientacji nominalistycznej i zwi─ůzanej z nim idei konkretyzmu z jednej strony, za┼Ť z drugiej strony, pod wp┼éywem wzrostu augusty┼äsko-bonawenturia┼äskiego afektyzmu nast─ůpi┼éo dowarto┼Ťciowanie afektu jako w┼éadzy poznawczej, niekiedy lepiej spe┼éniaj─ůcej swoj─ů rol─Ö ni┼╝ sam intelekt8.
Dyskusje o wy┼╝szo┼Ťci vita activa nad vita contempativa, a tak┼╝e o wy┼╝szo┼Ťci dzia┼éania nad my┼Ťleniem, rozumu praktycznego nad teoretycznym mia┼éy swoje ┼║r├│d┼éo przede wszystkim w si─Ögaj─ůcej prze┼éomu XIII i XIV wieku dyskusji mi─Ödzy ┼Ťrodowiskiem dominika┼äskim, a franciszka┼äskim na temat prymatu woli nad intelektem oraz nad autonomi─ů woli. Czy warunkiem uznania wy┼╝szo┼Ťci vita activa nad vita contemplativa, oraz rozumu praktycznego nad rozumem teoretycznym nie by┼éaby konieczno┼Ť─ç uznania niezale┼╝no┼Ťci woli jako ┼║r├│d┼éa aktywno┼Ťci od rozumu? Dalej mo┼╝na postawi─ç pytanie: czy uznanie niezale┼╝no┼Ťci woli od rozumu jest jednocze┼Ťnie uznaniem wolno┼Ťci woli? Problem wolno┼Ťci woli by┼é jednym z najbardziej kontrowersyjnych temat├│w ┼Ťredniowiecznych dyskusji si─Ögaj─ůcych po wiek XV, a maj─ůcy swoje korzenie w teoriach Akwinaty i krytyce tych teorii przez Jana Dunsa Szkota, Wilhelma Ockhama i Jana Burydana.
Dla Tomasza z Akwinu ludzka wola jest wolna tylko w ograniczonym sensie, poniewa┼╝ podporz─ůdkowuje si─Ö ona rozumowi oraz wyznaczonym przez rozum nakazom prawa naturalnego. Powi─ůzanie prawa naturalnego z rozumem przez Tomasza jest wp┼éywem koncepcji ┼Ťw. Augustyna, wed┼éug kt├│rej prawo naturalne jest "najwy┼╝szym rozumem" - "lex est ratio summa"9. Rozum uto┼╝samiany z prawem naturalnym (dzia┼éa─ç zgodnie z prawem naturalnym to dzia┼éa─ç zgodnie z rozumem, twierdzi Augustyn) jako przeciwstawiony sferze afektywno-wolitywnej by┼éby zatem ┼║r├│d┼éem normatywno┼Ťci, jak i wolno┼Ťci cz┼éowieka. Cz┼éowiek wolny by┼éby cz┼éowiekiem post─Öpuj─ůcym zgodnie z dyrektywami rozumu. Jaki udzia┼é mia┼éaby zatem wola w dzia┼éaniu? Zdaniem Tomasza, wola pod─ů┼╝a za rozumem, kt├│ry przedstawia jej przedmiot po┼╝─ůdania jako dobro. Wsp├│┼éczesny tomista, Mieczys┼éaw Gogacz stwierdza, i┼╝ "pod wp┼éywem intelektu, kt├│ry wskazuje na dobro (…) wola wi─ů┼╝e si─Ö ze wskazanym bytem"10. Tomasz stwierdza naturaln─ů inklinacj─Ö cz┼éowieka ku dobru, kt├│r─ů dzieli on ze wszystkimi┬á substancjami, poniewa┼╝ wszelka substancja chce zachowa─ç swoje istnienie zgodnie ze swoj─ů natur─ů11. To, czego wszyscy pragn─ů, jest tym, co doskonali i uzupe┼énia byt, a to, co doskonali i uzupe┼énia byt, zale┼╝y od danej natury. W konsekwencji, to, do czego cz┼éowiek posiada naturaln─ů sk┼éonno┼Ť─ç, rozum w spos├│b naturalny uznaje za dobro i w konsekwencji ku temu kieruje dzia┼éanie woli12. Tomasz uwa┼╝a┼é, ┼╝e najwy┼╝sze dobro nie jest kwesti─ů wolnego wyboru cz┼éowieka, poniewa┼╝ d─ů┼╝enie do niego jako do ostatecznego celu jest wpisane w ludzk─ů natur─Ö13. Wola jest wolna tylko w wyborze ┼Ťrodk├│w prowadz─ůcych do tego celu. Wszelkie nasze wybory s─ů dokonywane w odniesieniu do ostatecznego celu. Oznacza to, ┼╝e dla Tomasza wola cz┼éowieka z natury kieruje si─Ö ku dobru. Jak mo┼╝na zatem wyt┼éumaczy─ç pope┼éniane przez cz┼éowieka z┼éo? Wed┼éug Tomasza, je┼╝eli kto┼Ť wybiera z┼éo, czyni to z niewiedzy, tzn.┬á wybiera z┼éo s─ůdz─ůc, ┼╝e jest to dobro14. Tomasz t┼éumaczy, ┼╝e pewni ludzie po┼╝─ůdaj─ů z┼éa, ale tylko takiego z┼éa, kt├│re b┼é─Ödnie bior─ů za dobro (sub ratione boni). Tak wi─Öc ich intencj─ů jest pod─ů┼╝anie za dobrem, a z┼éo wybieraj─ů z powodu niepoprawnej oceny. Akwinata przyjmuje pewn─ů wersj─Ö "paradoksu sokratejskiego": nikt ┼Ťwiadomie i dobrowolnie nie pope┼énia z┼éa.
Niedocenienie roli autonomii woli w dzia┼éaniu stanowi┼éo o┼Ť franciszka┼äskiej krytyki Tomaszowej koncepcji wolno┼Ťci: skoro d─ů┼╝enie do dobra jest dla cz┼éowieka naturalne, to czy wyb├│r dobra przez wol─Ö mo┼╝e by─ç uznany jako wolny wyb├│r? Jan Duns Szkot argumentowa┼é, ┼╝e teoria rozumu praktycznego, w kt├│rej s─ůdy dotycz─ůce dzia┼éania s─ů zastrze┼╝one tylko dla typu rozumowania specyficznego dla spekulacji, nie tylko ogranicza wolno┼Ť─ç, ale tak┼╝e odrzuca podstaw─Ö dla odpowiedzialno┼Ťci. Je┼╝eli podmiot dzia┼éa┼éby zgodnie z zasadami intelektualnej dedukcji, jego dzia┼éania wynika┼éyby nie z moralnych sprawno┼Ťci, lecz ze zdolno┼Ťci czysto intelektualnych. Ponadto, Ockham odrzuca teori─Ö prawa naturalnego jako ┼║r├│d┼éa, kt├│re z jednej strony determinuje akty dzia┼éania┬á w kierunku rozumowo ustalonego celu, za┼Ť z drugiej ustanawia najwy┼╝sze dobro jako w┼éa┼Ťciwy przedmiot woli czy w┼éadzy po┼╝─ůdawczej. Ockham stoi na stanowisku, ┼╝e determinacja woli przez rozum uczyni┼éaby z woli raczej pasywn─ů w┼éadz─Ö ani┼╝eli aktywn─ů. Podobnie jak Tomasz czy Anzelm zauwa┼╝a, ┼╝e w woli znajduje si─Ö wiele┬á inklinacji, np. inklinacja do sprawiedliwo┼Ťci i do dobra, czy inklinacja do unikania z┼éa i niesprawiedliwo┼Ťci, ale zaprzecza on zar├│wno temu, ┼╝e te inklinacje s─ů naturalne, jak i temu, ┼╝e inklinacje te ograniczaj─ů wolno┼Ť─ç woli15. Wed┼éug Ockhama, podobnie jak mo┼╝na nie chcie─ç tego oto partykularnego dobra, b─ůd┼║ tamtego partykularnego dobra, to w konsekwencji mo┼╝na nie chcie─ç dobra w og├│le. Co wi─Öcej, cz┼éowiek mo┼╝e wybiera─ç z┼éo b─Öd─ůc w pe┼éni ┼Ťwiadomym tego, ┼╝e jest to z┼éo16. Wed┼éug Ockhama, wola jest wolna, nawet je┼Ťli (w spos├│b wolny) wybiera z┼éo.┬á ┬á
Jakiej ontologii etyka zatem potrzebuje, aby mog┼éa sta─ç si─Ö etyk─ů nie tylko poszczeg├│lnych zawod├│w, ale tak┼╝e etyk─ů jednostek? Pogl─ůd forsowany przez Ockhama i jego zwolennik├│w, zgodnie z kt├│rym "wola ludzka jest w swym dzia┼éaniu wolna i spontaniczna"17 za po┼Ťrednictwem dzie┼é Burydana i komentarzy do nich szybko zyska┼é popularno┼Ť─ç w XV wieku. Silne zaakcentowanie wolno┼Ťci i autonomii woli w nominalistycznej my┼Ťli Ockhama i Burydana stanowi┼éo filozoficzn─ů podstaw─Ö uznania prymatu dzia┼éania nad spekulacj─ů. Koncepcja wolno┼Ťci woli sk┼éania┼éa p├│┼║no┼Ťredniowiecznych oraz renesansowych my┼Ťlicieli do namys┼éu nad mo┼╝liwo┼Ťci─ů realizacji owej wolno┼Ťci. Stwierdzono zgodnie, i┼╝ taka realizacja mog┼éaby odbywa─ç si─Ö, mi─Ödzy innymi, w przestrzeni publicznej, w ┼╝yciu obywatelskim po┼Ťwi─Öconym sprawom rodziny, wsp├│lnoty, pa┼ästwa. Ponadto podkre┼Ťlenie roli wolno┼Ťci woli realizuj─ůcej si─Ö w dzia┼éaniu wymaga┼éo doprecyzowania charakteru tego dzia┼éania. Dlatego podstawowym pytaniem filozofii moralnej by┼éo pytanie nie o to, co cz┼éowiek w og├│le powinien czyni─ç, ale pytanie o to, co powinno si─Ö robi─ç w danej, jednostkowej sytuacji.
W konsekwencji, w wyniku odchodzenia od uprawiania etyki jako og├│lnej teorii moralno┼Ťci na rzecz rozpatrywania poszczeg├│lnych, jednostkowych "przypadk├│w moralnych" zrodzi┼éa si─Ö kazuistyka, "nauka" o jednostkowych przypadkach moralnych. Swie┼╝awski okre┼Ťla kazuistyk─Ö jako pr├│b─Ö pokonania dramatycznych napi─Ö─ç narastaj─ůcych mi─Ödzy gwa┼étownie zmieniaj─ůcymi si─Ö warunkami spo┼éeczno-gospodarczymi, a "dawn─ů etyk─ů" zatracaj─ůc─ů styczno┼Ť─ç z nowymi, nieprzewidzianymi sytuacjami18. Powy┼╝sz─ů przemian─Ö mo┼╝na zaobserwowa─ç tak┼╝e w samej literaturze dotycz─ůcej zagadnie┼ä etycznych: miejsce filozoficzno-teologicznych traktat├│w cz─Östo zajmuje illustratio per exempla. W┼Ťr├│d p├│┼║no┼Ťredniowiecznych i renesansowych autor├│w kazuistycznych mo┼╝na wymieni─ç cho─çby takie postacie jak Henryk z Gorkum, Piotr Crockaert, Jan Anglik, Jan Mair, Kajetan czy Niccolo Macchiavelli19. W literaturze kazuistycznej tamtego okresu opisywane s─ů przypadki (casusy) z r├│┼╝nych dziedzin ┼╝ycia, cz─Östo dotykaj─ůcych kwestii prawnych: konflikt├│w ma┼é┼╝e┼äskich, nadu┼╝y─ç zawodowych itp. Chodzi┼éo o to, aby w pisarstwie etycznym dotrze─ç do konkretnych, szczeg├│┼éowych dzia┼éa┼ä, aby uchwyci─ç szczeg├│┼éow─ů istot─Ö ka┼╝dego z jednostkowych dzia┼éa┼ä, ka┼╝dego wchodz─ůcego w gr─Ö casusu. W konsekwencji, z literatury kazuistycznej zacz─Ö┼éy wyodr─Öbnia─ç si─Ö monografie po┼Ťwi─Öcone etyce poszczeg├│lnych grup zawodowych: pojawia si─Ö etyka lekarska, etyka prawnicza itd., s┼éowem - pojawia si─Ö etyka zawodowa.
W pespektywie historycznej jednym z warunk├│w powstania etyki zawodowej by┼éo przeorientowanie samego paradygmatu filozofii moralnej; miejsce etyki jako teoretycznej wiedzy dotycz─ůcej cn├│t, aktu decyzji czy szcz─Ö┼Ťcia cz┼éowieka zaj─Ö┼éa etyka praktyczna, etyka dzia┼éania, etyka tego, co jednostkowe i indywidualne. ┬áZ jednej strony zwr├│cenie uwagi na jednostkowo┼Ť─ç i niepowtarzalno┼Ť─ç "sytuacji moralnych", z drugiej strony zaakcentowanie autonomii i wolno┼Ťci woli umo┼╝liwi┼éo pojawienie si─Ö koncepcji, zgodnie z kt├│r─ů wolno┼Ť─ç przys┼éuguje ka┼╝demu na mocy samego "prawa naturalnego" (Erazm z Rotterdamu), za┼Ť wolno┼Ť─ç realizowana jest w samym dzia┼éaniu, tym oto konkretnym dzia┼éaniu cz┼éowieka jako teologa, prawnika, astrologa, lekarza, m─Ö┼╝czyzny czy kobiety.

PRZYPISY:

1 Johannes Buridans, Super Decem Libros Ethicorum, Paris 1513 (przedruk: Minerwa, Frankfurt 1968), cciii.

2 S. Swieżawski, U źródeł etyki nowożytnej. Filozofia moralna w Europie w XV wieku,  Kraków 1987, s. 41.

3 Tam┼╝e, s. 36.

4 Tam┼╝e, s. 37.

5 Tam┼╝e, s. 40.

6 J. Buridanus, dz. cyt., cciii.

7 S. Swieżawski, dz. cyt.,  s. 42.

8 Tam┼╝e, s. 44-45.

9 Św. Augustyn, Dialogi filozoficzne, Kraków 1999,  s. 505.

10 M. Gogacz, Etyka chronienia osób, Warszawa 1991,  s. 9.

11"Inest enim primo inclinatio homini ad bonum secundum naturam in qua communicat cum omnibus substantiis, prout scilicet quaelibet substantia appetit conservationem sui esse secundum suam naturam." Tomasz z Akwinu, Summa Theologiae, Iª-IIae q. 94 a. 2 co. [w:] S. Thomae de Aquino Opera Omnia, [wersja CD-ROM], Navarra 1954.

12 Iª-IIae q. 94 a. 2 s. c

13 "Cum autem bonum proprie sit motivum appetitus, describitur bonum per motum appetitus". Tam┼╝e, Sententia Ethic., lib. 1 l. 1 n. 9.

14 "Nec est instantia de quibusdam, qui appetunt malum. Quia non appetunt malum nisi sub ratione boni, in quantum scilicet aestimant illud esse bonum, et sic intentio eorum per se fertur ad bonum, sed per accidens cadit supra malum." Tomasz z Akwinu, Sententia Ethic., lib. 1 l. 1 n. 10. [w:] dz. cyt.

15 The Cambridge Companion to Ockham, red. P.V. Spade, Cambridge 2006, s. 255.

16 Tam┼╝e, s. 260.

17 J. B. Korolec, Wolno┼Ť─ç, cnota, praxis, Warszawa 2006, s. 121.

18 S. Swie┼╝awski, dz. cyt., s. 74.

19Tam┼╝e, s. 75.


powr├│t
 
webmaster © jotka