POLSKI    ENGLISH   

Internetowy Serwis Filozoficzny

przy┬áInstytucie Filozofii    Uniwersytetu Jagiello┼äskiego

|  Forum |  Literatura |  Linki |  Aktualno┼Ťci
 


 

Postulat neutralno┼Ťci ┼Ťwiatopogl─ůdowej w ┼Ťwietle odpowiedzialno┼Ťci
jako podstawowej warto┼Ťci etyki nauczyciela-wychowawcy

Martyna Moskaluk

Wobec podejmowanych ostatnio pr├│b utworzenia jednolitego kodeksu etyki zawodu nauczyciela pojawia si─Ö pytanie o zasad─Ö neutralno┼Ťci ┼Ťwiatopogl─ůdowej. Potrzeba przemy┼Ťle─ç j─ů na nowo w takiej mierze, w jakiej pretenduje do statusu idea┼éu etycznego. Samo sformu┼éowanie "neutralno┼Ť─ç" wydaje si─Ö┬á niefortunne. ┼╗aden cz┼éowiek nie jest neutralny ┼Ťwiatopogl─ůdowo, poniewa┼╝ jako osoba ┼╝yj─ůca w ┼Ťwiecie, zawsze jest w jaki┼Ť spos├│b do niego ustosunkowany. Fakt ten wyra┼╝a si─Ö w posiadaniu przekona┼ä na tematy istotne dla niego samego lub dla spo┼éeczno┼Ťci, w kt├│rej ┼╝yje, tak┼╝e tych nie wyartyku┼éowanych. Domen─ů neutralno┼Ťci ┼Ťwiatopogl─ůdowej jest sfera publiczna. Dla tej sfery potrafimy wskaza─ç przyczyny, dla kt├│rych postulat ten jest wi─ů┼╝─ůcy. S─ů nimi najcz─Ö┼Ťciej bezwzgl─Ödne zakazy indoktrynacji, dyskryminacji. Neutralno┼Ť─ç jest, paradoksalnie, zabarwiona negatywnie przez to, i┼╝ trudno my┼Ťle─ç j─ů przed i ┬áw oderwaniu od zjawisk, kt├│rym mia┼éaby przeciwdzia┼éa─ç.
Magdalena ┼Üroda w propozycji zapis├│w kodeksu przedstawia neutralno┼Ť─ç ┼Ťwiatopogl─ůdow─ů ┬áw odniesieniu do indoktrynacji:

"Nauczyciel w procesach nauczania powinien by─ç rzetelny, powinien zachowa─ç neutralno┼Ť─ç ┼Ťwiatopogl─ůdow─ů oraz by─ç bezstronnym w ocenianiu. Wszelkie formy indoktrynacji (politycznej, religijnej, ideologicznej) s─ů w┬á zawodzie nauczyciela niedopuszczalne."1

Zak┼éadam, i┼╝ procesy nauczania ┼é─ůcz─ů si─Ö nierozerwalnie z procesami wychowawczymi. Nauczyciel nie staje przed uczniem jako neutralny, niezaanga┼╝owany automat zaopatrzony w wiedz─Ö, ale jako ┼╝ywa osoba posiadaj─ůca w┼éasny system warto┼Ťci, prezentuj─ůca okre┼Ťlone postawy. Na czym mia┼éoby polega─ç zachowanie neutralno┼Ťci ┼Ťwiatopogl─ůdowej w dziedzinie wychowania nieod┼é─ůcznego od nauczania? Czy jest ono mo┼╝liwe i po┼╝─ůdane?
Celem mojego referatu jest pr├│ba odniesienia neutralno┼Ťci ┼Ťwiatopogl─ůdowej do kategorii odpowiedzialno┼Ťci, by zobaczy─ç, czy w obr─Öbie odpowiedzialnych relacji mi─Ödzy nauczycielem a uczniem mo┼╝na wyj┼Ť─ç poza jej zapobiegawczy charakter. Pr├│ba zestawienia zasady neutralno┼Ťci z odpowiedzialno┼Ťci─ů zostanie podj─Öta w drugiej cz─Ö┼Ťci referatu. Za┼Ť w pierwszej jego cz─Ö┼Ťci chcia┼éabym przyjrze─ç si─Ö kilku sformu┼éowaniom zawartym w dokumencie organizacji Education International (EI)2 "Declaration on Professional Ethics" oraz w dw├│ch przem├│wieniach Jana Paw┼éa II skierowanych do nauczycieli. Pomagaj─ů one, cho─ç w odmienny spos├│b, zobaczy─ç szko┼é─Ö jako przestrze┼ä kszta┼étowania si─Ö przekona┼ä ucznia, swobody wyra┼╝ania w┼éasnych pogl─ůd├│w i post─Öpowania zgodnie z nimi oraz ich wymiany.

I
Deklaracja skupia si─Ö na wymiarze edukacyjnym, za podstawow─ů powinno┼Ť─ç nauczyciela uznaje wsparcie ucznia w jego procesie doskonalenia i rozwoju. W preambule zak┼éada si─Ö, i┼╝ dla profesji nauczyciela korzystna jest dyskusja o core values – rdzennych, podstawowych warto┼Ťciach. W podpunkcie e. i g. punktu si├│dmego dotyka kwestii dyskryminacji. Dyskryminacja na polu edukacji (discrimination in education) usytuowana jest obok poj─Öcia rasizmu oraz uprzedze┼ä. Powodem dyskryminacji nie mo┼╝e by─ç: p┼ée─ç, stan cywilny, orientacja seksualna, wiek, religia, pogl─ůdy polityczne, status ekonomiczny i spo┼éeczny, pochodzenie narodowe b─ůd┼║ etniczne. Odes┼éanie do dziedziny edukacji sytuuje dyskryminacj─Ö przede wszystkim w obr─Öbie oceniania jako┼Ťci pracy ucznia; zakazane jest uzale┼╝nianie oferowanej uczniowi pomocy od tych┼╝e czynnik├│w. Brak niestety rozr├│┼╝nienia na czynniki, na kt├│re dziecko, m┼éody cz┼éowiek nie ma wp┼éywu oraz na nabyte dzi─Öki relacji z innymi, kszta┼étuj─ůce si─Ö przekonania. W przypadku tych, na kt├│re nie mamy wp┼éywu, rozumienie, czym jest dyskryminacja, wydaje si─Ö oczywiste. Pytanie pojawia si─Ö wobec tego, co w r├│┼╝nym stopniu podlega wyborowi, co anga┼╝uje warto┼Ťci. W my┼Ťl Deklaracji powinno┼Ťci─ů nauczyciela jest dbanie o neutralno┼Ť─ç przez zapewnienie przestrzeni nie-dyskryminacji. Nie mo┼╝e on wykorzystywa─ç relacji z uczniem w celach ideologicznej kontroli czy nak┼éaniania do zmiany przekona┼ä czy wiary (ang. proselytise)3. Powinien zwalcza─ç (ang. combat) wszelkie formy dyskryminacji w edukacji. U┼╝yte sformu┼éowanie wskazuje na form─Ö aktywn─ů, rodzaj bojowo┼Ťci w sprawie utrzymania rzeczonej przestrzeni. Uj─Öcie neutralno┼Ťci ┼Ťwiatopogl─ůdowej, jakie oferuje Deklaracja EI nazwa┼éabym opozycyjnym. Jej utrzymanie i zachowanie silnie skorelowane jest z zakazami uciskania ucznia i nakazami r├│wno┼Ťci i szeroko poj─Ötej tolerancji.
Za pomost ku tekstom Jana Paw┼éa II (k┼éad─ůc nacisk na fakt zupe┼énie odmiennych form przem├│wie┼ä Papie┼╝a i tekstu Deklaracji, odmiennych cel├│w i siatki poj─Öciowej) mo┼╝e pos┼éu┼╝y─ç punkt Deklaracji, w kt├│rym okre┼Ťla si─Ö powinno┼Ť─ç zaoferowania uczniom poczucia przynale┼╝no┼Ťci do wsp├│lnoty wzajemnego zaanga┼╝owania, gdzie jest miejsce dla ka┼╝dego4. ┬áDlaczego w┼éa┼Ťnie ten punkt? Poniewa┼╝ wychodzi on poza neutralno┼Ť─ç przez poj─Öcia "zaanga┼╝owania", "przynale┼╝no┼Ťci", "miejsca, przestrzeni dla ka┼╝dego". Poj─Öcia te maj─ů wyd┼║wi─Ök r├│┼╝ny od j─Özyka opozycyjno┼Ťci, to jest: neutralno┼Ť─ç contra dyskryminacja, neutralno┼Ť─ç przeciw indoktrynacji, uprzedzeniom, kontroli ideologicznej, narzucaniu swoich pogl─ůd├│w etc. Nie neguj─Ö znaczenia i nieodzowno┼Ťci tego j─Özyka, by─ç mo┼╝e jednak potrzeba czego┼Ť wi─Öcej.
Jan Pawe┼é II w przem├│wieniu do katechet├│w, nauczycieli i uczni├│w podkre┼Ťla┼é potrzeb─Ö szanowania prawa m┼éodego cz┼éowieka do kszta┼étowania i wyra┼╝ania w┼éasnego sumienia zgodnie z formacj─ů wyniesion─ů z rodziny, ┼Ťwiatopogl─ůdem, a tak┼╝e osobistymi, uczciwymi poszukiwaniami duchowymi. U┼╝yte poj─Öcia miejsca, klimatu, terenu odsy┼éaj─ů przez metaforyk─Ö przestrzeni do znacze┼ä pozytywnych: Przestrze┼ä kojarzy si─Ö z budowaniem, zamiast burzeniem, z otwarto┼Ťci─ů, z mo┼╝liwo┼Ťci─ů odnalezienia si─Ö.

"Potrzeba szczeg├│lnej wra┼╝liwo┼Ťci ze strony wszystkich, kt├│rzy pracuj─ů w szkole, aby stworzy─ç w niej klimat przyjaznego i otwartego dialogu (…). Trzeba, aby ten klimat przyczyni┼é si─Ö do tego, by dzieci i m┼éodzie┼╝ mog┼éy otwarcie przyznawa─ç si─Ö do swoich przekona┼ä religijnych i zgodnie z nimi post─Öpowa─ç"5.

U podstaw tego uj─Öcia le┼╝y pojmowanie osoby jako poszukuj─ůcej warto┼Ťci duchowych. W przem├│wieniach Jana Paw┼éa II mowa jest o atmosferze zrozumienia, wolno┼Ťci wyra┼╝ania, przy za┼éo┼╝eniu, ┼╝e ucze┼ä na drodze rozwoju szuka ┼╝ywych przyk┼éad├│w, wiarygodnych punkt├│w odniesienia wobec zasadniczych pyta┼ä. St─ůd klimat ten jest realizowalny tylko w obr─Öbie odpowiedzialno┼Ťci nauczyciela za w┼éasne s┼éowa i postaw─Ö.

II
Nauczyciel pomagaj─ůc w poszukiwaniu warto┼Ťci, najpierw sam ma ich szuka─ç i realizowa─ç. W przestrzeni odpowiedzialno┼Ťci zasada neutralno┼Ťci mo┼╝e okaza─ç si─Ö rodzajem milczenia, kt├│re przekracza milczenie szacunku (przeciwie┼ästwo z┼éego u┼╝ycia s┼éowa w indoktrynacji,┬á propagandzie etc.), staj─ůc si─Ö nie-zajmowaniem-stanowiska, nie-wypowiadaniem, nie-anga┼╝owaniem si─Ö. Tymczasem odpowiednia postawa nauczyciela wobec problem├│w anga┼╝uj─ůcych istotne warto┼Ťci, pewien zmys┼é praktycznej m─ůdro┼Ťci we wszelkich dyskusjach wydaje si─Ö by─ç czym┼Ť kluczowym. Propozycj─Ö takiej postawy wysuwa Kazimierz Szewczyk, autor ksi─ů┼╝ki "Wychowa─ç cz┼éowieka m─ůdrego. Zarys etyki nauczycielskiej". Mog┼éaby ona polega─ç na przedstawieniu tematu kontrowersyjnego ┼Ťwiatopogl─ůdowo w spos├│b mo┼╝liwie bezstronny, a nast─Öpnie – wypowiedzeniu w┼éasnego zdania, podpartego koniecznie racjonalnym uzasadnieniem6. Kwesti─ů zawsze otwart─ů i przysparzaj─ůc─ů niema┼éego trudu pozostaje zdolno┼Ť─ç takiego wyartyku┼éowania przez nauczyciela w┼éasnych przekona┼ä, kt├│re b─Ödzie otwiera─ç dyskusj─Ö, nie za┼Ť – zamyka─ç j─ů. W przestrzeni dialogu, gdzie wyznacznikiem jest kontakt, relacja, porozumienie, nauczyciel jest odpowiedzialny za ucznia, wobec ucznia za swoj─ů postaw─Ö i s┼éowa. Nie bez znaczenia pozostaje znany fakt zawarcia rdzenia "odpowiedzi" w s┼éowie "odpowiedzialno┼Ť─ç". (ang. responsibility – respond; franc. responsabilit├ę – r├ęponse;┬á niem. Verantwortung – Antwortung).
Pomocne dla rozumienia ┼╝ycia cz┼éowieka w strukturze relacji s─ů my┼Ťli wsp├│┼éczesnych filozof├│w – Charlesa Taylora i filozofa dialogu – Martina Bubera. Taylor w swoich publikacjach na temat podmiotu, etyki podkre┼Ťla, i┼╝ cz┼éowiek przychodz─ůc na ┼Ťwiat, wchodzi w przestrze┼ä komunikacji. Okre┼Ťlamy siebie i otaczaj─ůcy nas ┼Ťwiat nie w odseparowaniu od innych ludzi, ale komunikuj─ůc si─Ö z nimi. Nie chodzi tu jedynie o komunikacj─Ö werbaln─ů. J─Özykiem ekspresji, wyra┼╝ania si─Ö cz┼éowieka "na zewn─ůtrz" s─ů, pr├│cz s┼é├│w, sztuka, gesty, mi┼éo┼Ť─ç. Uczymy si─Ö ich w relacjach. Ta nauka trwa ca┼ée ┼╝ycie, poniewa┼╝ dop├│ki ┼╝yjemy, toczy si─Ö rozmowa. W dialogu definiujemy nasz─ů to┼╝samo┼Ť─ç. Ludzi, kt├│rzy maj─ů wp┼éyw na nas, Taylor okre┼Ťla jako "znacz─ůcych innych"7. Co wa┼╝ne, nasza to┼╝samo┼Ť─ç jest okre┼Ťlana nie tylko w momencie porozumienia i zgody, ale te┼╝ w starciu z tymi innymi, zw┼éaszcza wtedy, gdy chc─ů oni wp┼éyn─ů─ç na nas. Nie mo┼╝na oczywi┼Ťcie m├│wi─ç o rozwoju osobowo┼Ťci, pomijaj─ůc moment w┼éasnej refleksji, ale spraw─ů nieodzown─ů jest, by doceni─ç rol─Ö dialogu w budowaniu to┼╝samo┼Ťci podmiotu.
Id─ůc tropem Martina Bubera, do odpowiedzialno┼Ťci nauczyciela wobec ucznia mo┼╝emy przy┼éo┼╝y─ç miar─Ö akceptacji inno┼Ťci drugiego cz┼éowieka. Akceptacja ta nie oznacza rezygnacji z w┼éasnego stanowiska, przekona┼ä. ┬áPotwierdzenie osoby w jej bycie nie jest r├│wnoznaczne z aprobat─ů wszystkich jej pogl─ůd├│w8. Uwa┼╝am, ┼╝e jest to niezwykle cenna uwaga dla rozumienia zasady neutralno┼Ťci ┼Ťwiatopogl─ůdowej w kontek┼Ťcie odpowiedzialno┼Ťci. Prewencyjny, obronny charakter postulatu neutralno┼Ťci ┼Ťwiatopogl─ůdowej nie mo┼╝e marginalizowa─ç roli odpowiedzialnego dialogu, budowania przestrzeni porozumienia zak┼éadaj─ůcego wzajemny szacunek. ┬áTrzeba zawsze czego┼Ť wi─Öcej, ni┼╝ jest za┼éo┼╝one w postulacie neutralno┼Ťci ┼Ťwiatopogl─ůdowej. Naprzeciw niej proponuj─Ö postawi─ç klimat otwarcia, przestrze┼ä rozmowy. W tej przestrzeni odpowiedzialno┼Ť─ç jest warto┼Ťci─ů podstawow─ů.

Wierz─Ö, i┼╝ wielkie korzy┼Ťci mo┼╝e przynie┼Ť─ç szukanie dr├│g mi─Ödzy dyskryminacj─ů a skrajnym relatywizmem – relatywizacj─ů warto┼Ťci i takim zr├│wnaniem ┼Ťwiatopogl─ůd├│w, w kt├│rym oka┼╝e si─Ö, ┼╝e nie potrafimy wskaza─ç, dlaczego takie a takie przekonanie jest dla nas wa┼╝ne. Zdaniem Taylora cz┼éowiek musi by─ç w stanie wyja┼Ťni─ç, dlaczego obdarza znaczeniem dany przedmiot, a wyja┼Ťnienie to zakotwiczone jest w b─Öd─ůcym poza nim tle sens├│w. Jego poczucia nie wyznaczaj─ů tego, co znacz─ůce. W tle upodoba┼ä i prze┼Ťwiadcze┼ä cz┼éowieka i co wa┼╝ne – niezale┼╝nie od jego woli, istniej─ů dobra maj─ůce znaczenie dla jego ┼╝ycia. Ich negacja i odrzucenie prowadzi do subiektywizmu i relatywizmu, do sytuacji, gdzie cz┼éowiek nie mo┼╝e znale┼║─ç wzorc├│w poza sob─ů samym, wi─Öc w zamkni─Öciu na innych. Warto w tym kontek┼Ťcie podejmowa─ç refleksj─Ö nad rol─ů nauczyciela-wychowawcy, dlatego mam nadziej─Ö na coraz bogatsz─ů eksploracj─Ö terenu poj─Öcia neutralno┼Ťci ┼Ťwiatopogl─ůdowej na gruncie etyki nauczycielskiej.

Bibliografia:

  1. Szewczyk, Kazimierz: Wychowa─ç cz┼éowieka m─ůdrego. Zarys etyki nauczycielskiej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa – ┼ü├│d┼║ 1998;
  2. Kaszyński Krzysztof, Żuk-Łapińska Ludmiła: Etyka zawodu nauczyciela. Nauczanie etyki, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Tadeusza Kotarbińskiego, Zielona Góra 1995;
  3. Kotusiewicz, Alicja A. (red.): Etos nauczyciela w jednocz─ůcej si─Ö Europie, Trans Humana, Bia┼éystok 2004;
  4. Taylor, Charles: Etyka autentyczno┼Ťci, Wydawnictwo Znak, Krak├│w 2002;
  5. Lazari-Pawłowska, Ija: Etyka. Pisma wybrane. W: Kalita Zdzisław: Etyka w teorii i praktyce. Antologia tekstów (IV. 1. Etyki zawodowe jako role społeczne), Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2001;
  6. Kracewicz, Stanis┼éaw: Rozwa┼╝ania nad etyk─ů zawodu nauczyciela. W: Kalita Zdzis┼éaw: Etyka w teorii i praktyce. Antologia tekst├│w (IV. 1.1. Etyka zawodowa nauczycieli), Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc┼éawskiego, Wroc┼éaw 2001;
  1. Jan Pawe┼é II: Homilia wyg┼éoszona podczas Mszy ┼Ťw., ┼üowicz, 14 czerwca 1999. ┼╗r├│d┼éo: http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/jan_pawel_ii;
  2. Jan Paweł II: Przemówienie do katechetów, nauczycieli i uczniów, Włocławek, 6 czerwca 1991. Źródło: http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/jan_pawel_ii;
  3. Dziemidok, Bohdan: Etyka zawodu nauczyciela akademickiego. W: Studia Gdańskie, t. IV, 199-203. Źródło: http://www.studiagdanskie.gwsh.gda.pl/pdfy/studia4-14.pdf;
  4. Karta Nauczyciela – tekst ujednolicony. ┼╣r├│d┼éo: Internetowy System Akt├│w Prawnych, http://isap.sejm.gov.pl ;
  5. Tekst Ustawy o systemie o┼Ťwiaty z dnia 7 wrze┼Ťnia 1991 r. ┼╣r├│d┼éo: Internetowy System Akt├│w Prawnych, http://isap.sejm.gov.pl;
  6. ZNP pracuje nad kodeksem etycznym nauczycieli. Źródło: http://praca.gazetaprawna.pl/artykuly;
  7. Gieralowski, Andrzej: Zasada dialogiczna w wychowaniu. Źródło: http://gielarow.w.interia.pl/zasada.html.

PRZYPISY

1 ZNP pracuje nad kodeksem etycznym nauczycieli. W: Gazeta Prawna, 9 grudnia 2009 r.

2 Education International to organizacja, kt├│ra┬á zwi─ůzki zawodowe pracownik├│w o┼Ťwiaty (education personnel) ze 165 kraj├│w i region├│w ┼Ťwiata.

3 EI "Declaration on Professional Ethics", art. 2, pkt. 10.

4 EI "Declaration on Professional Ethics", art. 2, pkt. 3: "Edutacion personell shall: […] give students a feeling of being part of a community of mutual commitment with room for everyone;".

5 Jan Pawe┼é II, Homilia wyg┼éoszona podczas Mszy ┼Ťw.,┬á ┼üowicz, 14 czerwca 1999.

6 K. Szewczyk, Wychowa─ç cz┼éowieka m─ůdrego. Zarys etyki nauczycielskiej, s. 51

7 Ch. Taylor, Etyka autentyczno┼Ťci, s. 38.

8 Por. A. Gieralowski, Zasada dialogiczna w wychowaniu.


powr├│t
 
webmaster © jotka